Электр автоматын қалай таңдау керек: номинал, полюс, сипаттама және жиі қателер

Электр автоматы щитте ең байқалмайтын, бірақ ең жауапты бөлшек. Күнделікті оны ешкім есіне алмайды. Ал желіде бірдеңе дұрыс болмай қалса, дәл сол автомат токты өзі үзіп, кабельді де, техниканы да сақтап қалады. Бұл гайд пәтерге не жеке үйге щит жинап жатқандарға және жөндеу кезінде ескі тығындарды ауыстырғысы келетіндерге арналған. Цехқа, қоймаға, кеңсе ғимаратына қуатты автомат іздеп жүрген электриктер мен жабдықтау бөліміндегі мамандарға да пайдалы болады. Қай параметрге қарау керек, қай жерде жиі қателеседі, бәрін қарапайым тілмен түсіндіріп көрейік.

Бірден айта кетейік: автомат кабельге, жүктемеге және щиттің өзіне қарап таңдалады. Сондықтан мұндағы кеңестер тек жалпы бағыт береді. Нақты жобаны, әсіресе өндірістік нысанда, білікті электрикпен бірге есептеген жөн. Біз неге назар аудару керегін және электрикпен бір тілде сөйлесу үшін не білу керегін айтамыз.

Таңдағанда неге қарау керек

Номинал ток

Автоматтың ең басты көрсеткіші номинал ток. Ол амперменен жазылады: 16 А, 25 А, 100 А деген сияқты. Автомат осы токты ұзақ уақыт бойы ажыратпай өткізе алады. Желідегі ток одан асып кетсе, автомат біраз уақыттан соң желіні сөндіреді, ал қатты асып кетсе, бірден сөндіреді.

Ең маңызды қағида: номиналды розеткаға қосылатын техникаға қарап емес, кабельге қарап таңдайды. Автомат ең алдымен сымды қорғайды, яғни кабель қызып, оқшаулауы еріп кетпеуі үшін тұрады. Сондықтан автоматтың номиналы кабель шыдайтын токтан аспауы керек. Тұрмыста жиі айтылатын бағдар бар. Мыс кабель 1,5 мм² болса, жарық желісіне көбіне 10 А автомат қояды, ал 2,5 мм² розетка желісіне 16 А автомат қояды. Бірақ бұл тек бағдар. Кабельдің қабырға ішінде ме, ашық па төселгені, ұзындығы, бір гофрада неше сым жатқаны есепті өзгертеді.

Өндірісте де логика сол. Алдымен желінің есептік тогын табады, соған кабель таңдайды, содан кейін автоматты жүктеме мен кабельдің арасына сыятындай етіп алады. Номинал неғұрлым үлкен болса, автомат щиттің соғұрлым жоғарғы деңгейінде тұрады: кішкене топтық желілерден бастап бүкіл ғимаратты қоректендіретін кіріске дейін.

Полюс саны

Полюс саны автоматтың бір мезгілде неше сымды ажырататынын көрсетеді. Мұнда бәрі қосылатын желіге байланысты:

• 1P: бір фазалы топтық желілер, яғни жарық пен розеткалар.
• 2P: фаза мен нөлді бірге ажырату керек жерлер, мысалы бір фазалы кіріс.
• 3P: үш фазалы тұтынушылар, яғни қозғалтқыш, станок, сорғы, үш фазалы кіріс.
• 4P: үш фаза мен нөлді қоса ажырату керек жерлер.

Үш фазалы қозғалтқышқа үш бөлек бір полюсті автомат қоймаған дұрыс. Біреуі ғана сөнсе, қозғалтқыш екі фазада қалып, қызып кетуі мүмкін. Үш полюсті автоматта барлық полюс бір тетікпен бірге ажырайды, сондықтан үш фазалы жүктемеге соны алады.

Ажырату сипаттамасы: B, C, D

Модульдік автоматтарда номиналдың алдында әріп тұрады: B16, C25 деген сияқты. Бұл әріп автоматтың қысқа уақытқа секірген токқа қаншалықты шыдайтынын көрсетеді. Кейбір техника қосылған сәтте номиналдан бірнеше есе көп ток тартады. Сипаттаманы дұрыс таңдамасаңыз, автомат әр қосқан сайын түсіп қала береді.

• B: шамамен номиналдан 3–5 есе көп токта лезде ажырайды. Іске қосу тогы жоқ жүктемелерге және ұзын желілерге ыңғайлы.
• C: 5–10 есе. Үй мен кеңседе ең көп таралған түрі, жарыққа да, розеткаға да жарайды.
• D: 10–20 есе. Іске қосу тогы үлкен жүктемелерге арналған: қозғалтқыш, компрессор, трансформатор.

Қорапты корпусты өнеркәсіптік автоматтарда және ауа автоматтарында сипаттама басқаша белгіленеді, кейбірін баптауға болады. Ондайда құжаттағы ажырату баптауларына қарайды.

Ажырату қабілеті

Ажырату қабілеті деп қысқа тұйықталу кезінде автомат зақымданбай сөндіре алатын ең үлкен токты айтады. Ол килоамперменен жазылады. Көп адам бұл санды елемейді, ал бекер. Қысқа тұйықталу тогы автоматтың ажырату қабілетінен асып кетсе, автомат доғаны сөндіре алмай, өзі істен шығуы мүмкін.

Пәтердегі топтық желілерге әдетте 4,5 немесе 6 кА жетеді. Трансформаторға жақын тұрған және ғимараттың кіріс щитіндегі автоматтарға әлдеқайда үлкен мән керек. Нақты қанша керегін электрик желінің параметрлеріне қарап есептейді. Автоматтың өз мәні корпусында не құжатында жазылады.

Түрі мен орнатылуы

Автоматтың сыртқы түрі мен бекітілуі оның қай жерде тұратынына байланысты:

• Модульдік автоматтар DIN рейкаға киіліп орнатылады. Пәтер мен үй щиттерінің негізгі бөлігі осындай автоматтардан тұрады.
• Қорапты корпусты автоматтар үлкенірек токтарға арналған. Олар щитке бұрандамен бекітіліп, кабельге не шинаға қосылады. Цехтардың, қоймалардың, кеңсе ғимараттарының тарату щиттерінде тұрады.
• Ауа автоматтары (ACB) ең үлкен токтарға арналған. Әдетте негізгі тарату щиттерінде, трансформатордан кейінгі кірісте тұрады.

Қуатты автоматтарда тағы бір таңдау бар: стационар не шығарылмалы (выкатной). Стационар автомат щитке тұрақты бекітіледі. Шығарылмалы автомат арнайы кассетаға орнатылады және оны кассетадан шығарып алуға болады, сондықтан тексеру мен ауыстыру оңайырақ. Мұндай нұсқаны көбіне жұмыс тоқтап қалса, шығыны көп болатын нысандарда таңдайды.

Қозғалтқышқа арналған автомат

Қозғалтқышты қорғау үшін арнайы автоматтар шығарылады. Кәдімгі автоматтан айырмашылығы мынада: асқын жүктемеден қорғайтын жылулық бөлігін белгілі бір аралықта баптауға болады. Мысалы, аралығы 2,5–4 А болса, реттегішті қозғалтқыштың тақтайшасындағы номинал токқа қояды. Сонда қозғалтқыш ұзақ уақыт асқын жүктемемен жұмыс істесе, автомат оны сөндіреді, ал іске қосу сәтіндегі қысқа секірістерге мән бермейді.

Әдетте мұндай автоматта термомагниттік ажыратқыш болады. Оның жылулық бөлігі асқын жүктемеге, электромагниттік бөлігі қысқа тұйықталуға жауап береді. Оның үстіне қозғалтқышты сол автоматтың өзімен қосып-сөндіруге болады. Таңдағанда ең бастысы: қозғалтқыштың номинал тогы автоматтың баптау аралығына кіруі керек.

Селективтілік

Щиттегі автоматтар бір-біріне бағынады: кірісте үлкені тұрады, одан кейін топтық желілерге кішілері қойылады. Дұрыс құрылған щитте бір желіде ақау болса, тек сол желінің автоматы сөнеді, ал кіріс автоматы жұмысын жалғастырады. Мұны селективтілік дейді. Сондықтан кіріс автоматының номиналы топтық автоматтардан жоғары болуы керек. Үлкен нысандарда ажырату баптаулары да осы тәртіпке қарай келістіріледі.

Қысқаша бағдар

Жиі қателер

Автоматқа қатысты қателердің көбі бір ойдан шығады: үлкенірек болса, сенімдірек болады деп ойлайды. Шын мәнінде бұлай емес. Ең жиі кездесетіндері мыналар:

• Автомат жиі түседі деп номиналын көтеру. Мысалы, 16 А түсе берген соң 25 А қояды. Автомат енді түспейді, бірақ кабель қызады, ал оны ешкім байқамайды. Автомат жиі түссе, себебін іздеу керек: жүктеме тым көп пе, бір желіге тым көп техника қосылған ба, әлде сымда ақау бар ма.
• Кабель қимасын білмей автомат алу. Алдымен кабельді, содан кейін автоматты таңдайды. Ескі үйлерде сым жіңішке болуы мүмкін, оны тексермей жаңа автомат қойғаннан пайда аз.
• Сипаттаманы ескермеу. Компрессор не станок C автоматымен қосылса, автомат әр іске қосқан сайын түсе береді. Мұндайда номиналды көтермейді, сипаттамасын не автомат түрін ауыстырады.
• Үш фазалы жүктемеге бөлек бір полюсті автоматтар қою. Бір фаза сөнсе, қалған екеуі жұмыс істей береді, ал қозғалтқыш үшін бұл қауіпті.
• Ажырату қабілетін тексермеу. Бұл әсіресе кіріс щитінде маңызды. Номиналы сай болса да, ажырату қабілеті жетпейтін автомат қысқа тұйықталуда өз жұмысын атқара алмауы мүмкін.
• Автоматты УЗО-мен шатастыру. Кәдімгі автомат асқын жүктеме мен қысқа тұйықталудан қорғайды, бірақ оқшаулау зақымданып, ток жерге ағып жатқанын сезбейді. Ол үшін бөлек құрылғы керек: УЗО немесе дифавтомат.
• Қозғалтқыш автоматының реттегішін ең жоғарыға бұрап қою. Қозғалтқыш тоқтап қалмасын деп осылай істейді, бірақ сонда асқын жүктемеден қорғау іс жүзінде жұмыс істемейді.
• Клеммаларды нашар тарту. Байланыс әлсіз болса, клемма қызады. Сондықтан орнатқанда қысқыштарды құжатта көрсетілгендей тартып, біраз уақыттан кейін қайта тексерген дұрыс.
• Селективтілікті ойламау. Кіріс пен топтық автоматтар бірдей болса, бір розеткадағы ақаудан бүкіл үй не бүкіл цех сөніп қалуы мүмкін.

Бізде қазір не бар

Қазір каталогта iPower брендінің автоматтары бар: кішкене қозғалтқышқа арналғанынан бастап ірі нысанның негізгі щитіне арналғанына дейін. Қозғалтқышқа iPower GV2-M08 қорғау автоматы бар, оның баптау аралығы 2,5–4 А. Ол үш фазалы асинхронды қозғалтқышты асқын жүктеме мен қысқа тұйықталудан қорғайды және қозғалтқышты қосып-сөндіруге де жарайды. Ішінде термомагниттік ажыратқыш орнатылған. Сонымен қатар iPower ВА55-63 бар: үш полюсті, номинал тогы 25 А. Ол щиттік жабдыққа орнатылады және желіні асқын жүктеме мен қысқа тұйықталудан қорғайды.

Үлкенірек токтарға iPower ВА55-100 3Р 100А және iPower ВА57-400 3P 250A бар. Екеуі де үш полюсті, щитке орнатылады, асқын жүктеме мен қысқа тұйықталу кезінде желіні өзі ажыратады. ВА57-400 стационар автомат, номинал тогы 250 А.

Ең ірі нысандарға iPower ВА59-1250 бар: стационар, үш полюсті, номинал тогы 1000 А. Ал iPower ACB 2000/2000А шығарылмалы (выкатной) ауа автоматы. ACB сериясы электр қондырғыларын асқын жүктемеден, қысқа тұйықталудан және басқа апаттық режимдерден қорғауға арналған. Сонымен қатар ол тізбектерді коммутациялау мен оқшаулау үшін қолданылады.

Көбірек нұсқа — Электро-автоматы бөлімінде.

Сұрақ-жауап

Автомат жиі түсе берсе, үлкенірегін қойсам бола ма?

Кабельді тексермей тұрып болмайды. Автомат жиі түссе, бұл әдетте желіге шамадан тыс жүктеме түсіп тұрғанын не сымда ақау барын білдіреді. Номиналды көтерсеңіз, автомат түспей қояды, бірақ кабель қыза береді. Дұрысы жүктемені бірнеше желіге бөлу немесе кабель қимасын тексеріп, керек болса жаңа желі тарту. Номиналды кабель шыдайтын болса ғана көтеруге болады.

Үйге қай сипаттама дұрыс: B ме, C ме?

Пәтер мен үйдегі жарық пен розеткаларға көбіне C сипаттамасын қояды, ол тұрмыстық техниканың көбіне жарайды. B сипаттамасы ұзын желілерде және іске қосу тогы жоқ жүктемелерде пайдалы. Ал қозғалтқышы бар қуатты құралдарға мен компрессорға D немесе арнайы қозғалтқыш автоматы ыңғайлы.

Автомат, УЗО және дифавтомат: айырмасы неде?

Кәдімгі автомат кабельді асқын жүктеме мен қысқа тұйықталудан қорғайды. УЗО оқшаулау зақымданып, ток жерге ағып кеткенде сөнеді, бірақ асқын жүктемені сезбейді, сондықтан онымен бірге бәрібір автомат қояды. Дифавтомат осы екеуін бір корпуста біріктіреді. Қайсысын қай желіге қою керегін щит сызбасына қарап электрик шешеді.

Қозғалтқыш автоматын қалай баптайды?

Алдымен қозғалтқыштың тақтайшасынан номинал токты қарайды. Қосылу схемасына қарай онда бірнеше мән жазылуы мүмкін. Автоматтың баптау аралығы осы токты қамтуы керек. Реттегішті тақтайшадағы токқа қояды, артық қор қоспайды. Қозғалтқыш сонда да жиі сөне берсе, реттегішті бұрамай, механикалық жүктемені не қоректендіруді тексерген жөн.

Шығарылмалы ауа автоматы стационардан немен ерекшеленеді?

Стационар автомат щитке тұрақты бекітіледі, оны алу үшін қосылған шиналар мен кабельдерді ажырату керек. Шығарылмалы автомат кассетада тұрады: оны кассетадан шығарып, тексеріп, қайта орнатуға болады. Бұл қызмет көрсетуді жеңілдетеді, сондықтан жұмыстың үзіліссіз жүруі маңызды үлкен нысандарда оны жиі таңдайды.

Автоматты өзім ауыстыра аламын ба?

Щитпен жұмыс электриктің ісі. Тіпті модульдік автоматты ауыстырудың өзінде кірісті сөндіріп, сымдарды дұрыс қосып, клеммаларды дұрыс тарту керек. Қорапты корпусты және ауа автоматтарын тек тиісті рұқсаты бар мамандар орнатады. Сіздің міндетіңіз электрикпен бірге номиналды, полюс санын, сипаттаманы және ажырату қабілетін келісіп, соған сай автомат таңдау.