Электр шкафына аксессуар қалай таңдалады: желдеткіш, тор, жылытқыш және термостат
Шкаф ішіндегі жабдық ыстықтан да, суықтан да, ылғалдан да зардап шегеді. Желдеткішті, вентиляция торын, жылытқыш пен термостатты қалай таңдап, бір-бірімен қалай қиыстыру керегін қарапайым тілмен түсіндіреміз.
Электр шкафы сырттан қарағанда жай темір қорап сияқты. Бірақ ішінде автоматтар, реле, қуат блоктары, контроллерлер тұрады, ал олардың көбі жұмыс кезінде жылу шығарады. Жазда шкаф күнге қызып, іші моншаға айналады, қыста керісінше әбден тоңып, қабырғасына тамшы жиналады. Осының бәрін ретке келтіретін ұсақ бөлшектер бар: шкаф желдеткіші, вентиляция торы, жылытқыш және термостат. Бұл гайд солар туралы.
Кімге пайдалы? Гаражға не үйге щит жинап жүрген адамға, цехтағы электрикке, сыртта тұрған шкафтарға жауап беретін монтажшыға, жаңа жабдық алып, «шкафқа тағы не керек еді» деп ойланып отырған кез келген адамға. Күрделі формула жоқ: таңдағанда неге қарау керегін, қай жерде жиі қателесетінін және жиі қойылатын сұрақтарға қысқа жауаптарды жинадық. Оқып шыққан соң шкафыңызға не керек, не артық екенін өзіңіз-ақ ажырата аласыз.
Таңдағанда неге қарау керек
Алдымен мәселені анықтап алыңыз
Аксессуарды «бар болсын» деп алмаған жөн. Алдымен үш сұраққа жауап беріп алыңыз: шкаф қай жерде тұр, ішінде не бар, жыл бойы айналасында қандай жағдай болады. Жабық, жылы бөлмедегі шкафта көбіне артық жылу мәселе болады: жабдық қызады, ауа қозғалмайды. Сыртта, жылытылмайтын қоймада не ангарда тұрған шкафта қыстың суығы мен ылғал алдыға шығады. Ал көп жағдайда екеуі де кездеседі: жазда желдету, қыста жылыту керек.
- Іші қатты қызады — желдеткіш пен вентиляция торы.
- Шкаф суық жерде тұр, тамшы жиналады — жылытқыш.
- Температура маусымға қарай құбылады — жылытқыш та, желдеткіш те, оларды басқаратын екі термостат та.
Жүйені бірден толық жинаған оңай. Жазда желдеткіш қойып, қыста жылытқыш іздеп жүгіргенше, шкафтың бір жылғы тіршілігін алдын ала ойлап алған дұрыс.
Желдеткіштің типөлшемі мен орны
Шкаф желдеткіші қабырғаға не есікке орнатылады да, ауаны күштеп айдайды: сырттағы салқын ауаны ішке кіргізеді не ішіндегі ыстықты сыртқа шығарады. Таңдағанда бірінші қарайтыны — типөлшемі. Ол әдетте миллиметрмен үш санмен жазылады: ені, биіктігі, қалыңдығы. Шкафта дайын тесік болса, оны өлшеп алыңыз; жоқ болса, қай жерден кесуге болатынын, есік не қабырға желдеткішті көтере ме, ішінде орын жете ме — соны тексеріңіз.
Орны да маңызды. Жылы ауа жоғары көтеріледі, сондықтан кең тараған схема мынадай: салқын ауа төменнен кіреді, ыстық ауа жоғарыдан шығады. Кіретін және шығатын тесіктің арасы алыс болған сайын ауа шкафтың ішін толығырақ аралайды. Екеуін қатар қойсаңыз, ауа бір бұрышта айналып жүреді де, қалған жер қызып тұра береді.
Ішіндегі жабдықтың орналасуын да қараңыз. Ауаның жолын қалың кабель шоғыры не үлкен блок бөгеп тұрса, желдеткіш қанша жақсы болса да, қызып тұрған жерге салқын ауа жетпейді.
Вентиляция торы — желдеткіштің жұбы
Көп адам желдеткішті алады да, торды ұмытып кетеді. Ал ауа шкафқа бір жерден кірсе, екінші жерден шығуы керек, әйтпесе желдеткіш тұйық қорапты бос айдап тұрады. Тор осы екінші тесікті жабады: ауаны өткізеді, бірақ шкаф ішіне бөгде заттың түсуіне жол бермейді. Сондықтан тор желдеткішпен жұп болып орнатылады.
Торды да типөлшемі бойынша таңдайды: шкафтағы тесікті өлшеп, соған келетінін алыңыз. Шкаф шаңды жерде тұрса, торды анда-санда қарап, тазалап тұрыңыз. Бітеліп қалған тор ауаны нашар өткізеді, сонда желдеткіштің де пайдасы азаяды.
Жылытқыштың қуаты
Шкаф жылытқышы бөлме жылытуға арналмаған, оның жұмысы басқа. Ол шкаф ішіндегі ауаны сәл жылы ұстап, қабырға мен жабдыққа тамшы жинатпайды және қатты аязда жабдықты тоңдырмайды. Ылғал мен электр бір-бірімен жараспайды: тамшы контактілерді тотықтырады, ал жаман жағдайда тұйықталуға дейін апаруы мүмкін.
Қуатты таңдағанда шкафтың көлемін, қай жерде тұрғанын және қыста сыртта қаншалықты суық болатынын ескеріңіз. Шкаф үлкен болса не жел өтінде тұрса, жылуды тез жоғалтады, оған қуаттырақ жылытқыш керек. Кішкентай шкафқа тым қуатты жылытқыш қойсаңыз, ол ішті артық қыздырып, жиі қосылып-сөніп тұрады. Нақты есеп шкафтың материалына, орнына, ішіндегі жабдыққа байланысты, сондықтан күмәніңіз болса, жобаны жасаған электрикпен ақылдасыңыз.
Жылытқыштың қоректенуі
Жылытқыштың сипаттамасында ол қандай кернеуден және қандай токтан жұмыс істейтіні жазылады: айнымалы (AC), тұрақты (DC) не екеуінен де. Шкафта қай кернеу бар екенін алдын ала біліп алыңыз. Кейбір шкафтарда басқару тізбегі тұрақты токпен жұмыс істейді, кейбірінде тек айнымалы желі бар. Кернеу диапазоны кең, AC мен DC-ны қатар қабылдайтын модель ыңғайлы: оны әртүрлі шкафқа қоя бересіз, қорға бір түрін ұстап отыру да оңай.
Термостат: NC мен NO айырмасы
Термостат — шкаф климатының басқарушысы. Ол ішкі температураны бақылап, белгіленген шекке жеткенде контактіні ауыстырады, сөйтіп жылытқышты не желдеткішті өзі қосып-сөндіреді. Термостатсыз жылытқыш тәулік бойы жанып тұрады, ал желдеткіш қажеті жоқ кезде де шаң тартып, бекер тозады.
Ең көп шатастыратын жер — контакт түрі. Екі нұсқа бар:
- NC, қалыпты тұйық контакт. Температура белгіленген шектен төмен болғанда тізбек тұйық, көтерілгенде ажырайды. Сондықтан мұндай термостат әдетте жылытқышқа қойылады: суықта қосады, жылынғанда өшіреді.
- NO, қалыпты ажыраған контакт. Температура шектен көтерілгенде тізбек тұйықталады. Бұл желдеткішке ыңғайлы: ыстықта қосады, салқындағанда өшіреді.
Шкафта жылытқыш та, желдеткіш те болса, екі бөлек термостат қояды: біреуі NC, біреуі NO. Әрқайсысын өз шегіне баптайсыз, сонда жылыту мен желдету бір-біріне кедергі жасамайды.
Термостаттың жүктемесі мен диапазоны
Термостат контактісі арқылы қандай кернеу мен ток өткізуге болатыны сипаттамада көрсетіледі, мысалы «250V AC 10A». Жалғайтын жылытқыштың не желдеткіштің тұтынатын тогы осы шектен аспауы керек. Бір термостатқа бірнеше құрылғы жалғасаңыз, олардың тогын қосып есептеңіз. Жүктеме контактінің шегінен асып кетсе, термостат құрылғыны тікелей емес, аралық реле не контактор арқылы басқарады.
Баптау диапазоны — термостатты қандай температураға қоюға болатыны. Диапазон кең болса, бір модель жылытқышқа да, желдеткішке де жарайды: біреуін төменірек шекке, екіншісін жоғарырақ шекке қоясыз. Шекті таңдағанда шкафтағы жабдықтың құжатына қараңыз: онда рұқсат етілген жұмыс температурасы жазылады.
| Аксессуар | Не істейді | Неге қарау керек |
|---|---|---|
| Шкаф желдеткіші | Ыстық ауаны шығарып, салқын ауа кіргізеді | Типөлшемі, орны, ауаның жолы |
| Вентиляция торы | Ауаны өткізіп, ішті бөгде заттан қорғайды | Типөлшемі, желдеткіштен арақашықтығы |
| Шкаф жылытқышы | Ылғал жинатпайды, жабдықты суықтан сақтайды | Қуаты, қоректену кернеуі мен ток түрі |
| Термостат | Жылытқыш пен желдеткішті температураға қарай қосып-сөндіреді | Контакт түрі NC не NO, жүктемесі, диапазоны |
Жиі кететін қателер
- Желдеткішті алып, торды ұмыту. Ауаның шығатын жері болмаса, желдеткіш шкафты салқындатпайды, тек ішіндегі ыстық ауаны араластырып тұрады.
- Желдеткіш пен торды қатар қою. Ауа қысқа жолмен өтіп кетеді де, шкафтың алыс бұрыштары желденбейді. Біреуін төменге, екіншісін жоғарыға, мүмкіндігінше қарама-қарсы жаққа қойыңыз.
- NC мен NO-ны шатастыру. Жылытқышқа NO термостат қойсаңыз, ол ыстықта қосылып, суықта сөнеді, яғни керісінше жұмыс істейді. Желдеткіште де дәл солай. Жалғамас бұрын контакт түрін екі рет тексеріңіз.
- Жылытқышты термостатсыз қосу. Тоқтаусыз жұмыс істеген жылытқыш шкафты керегінен артық қыздырады, жазда да жанып тұрады, электрді де бекер жейді.
- Жылыту мен желдету шектерін бір-біріне тым жақын қою. Жылытқыштың шегі желдеткіштікінен жоғары не оған өте жақын болса, екеуі бір-бірімен «таласады»: біреуі жылытады, екіншісі сол жылуды бірден шығарып жібереді. Жылытқыштың шегін желдеткіштікінен анық төмен қойыңыз.
- Кернеуді тексермеу. Шкафта қандай кернеу, қандай ток бар екенін білмей жылытқыш не желдеткіш алу — қайта іздеуге апаратын ең жиі себеп.
- Термостаттың жүктемесін ескермеу. Бір термостатқа бірнеше қуатты құрылғы жалғап, контактінің шегінен асырып жібереді. Контакт қызып, тез істен шығады.
- Тесікті өлшемей таңдау. Типөлшем шкафтағы тесікке келмесе, не қайта кесу керек, не басқа модель іздеу керек. Өлшеуге бес минут кетеді, ал қателікті түзеуге әлдеқайда көп уақыт кетеді.
Қазір бізде не бар
Жылытқыштан iPower HG140 екі нұсқада бар: 75 Вт және 100 Вт. Екеуі де 110–250 В айнымалы және тұрақты токпен (AC/DC) жұмыс істейді. Міндеті — шкаф ішінде ылғал жинатпау және төмен температурада жабдықты тоңудан сақтау. Айырмасы тек қуатында.
Термостаттар да iPower: KT0 011 қалыпты тұйық (NC) контактімен, KTS 011 қалыпты ажыраған (NO) контактімен. Екеуінің коммутациялық жүктемесі 250 В AC 10 А, жұмыс диапазоны 0–60°C. Шкаф ішіндегі температураға қарап жылытқышты не желдеткішті қосып-сөндіреді.
Желдету үшін iPower ВШМ2 шкаф желдеткіші бар, типөлшемі 150x150x50 мм: электр шкафы мен щитті күштеп желдетіп, ішіндегі жабдықтың артық жылуын шығарады. Оның жұбы — iPower ВР2 вентиляция торы, типөлшемі 204x204 мм: ауаны өткізеді және шкаф ішін бөгде заттан қорғайды.
Көбірек нұсқа — Аксессуары для электротоваров бөлімінде.
Сұрақтар мен жауаптар
Шкафқа жылытқыш та, желдеткіш те керек пе?
Шкаф қайда тұрғанына байланысты. Жылы бөлмеде тұрып, іші қызатын шкафқа көбіне желдеткіш пен тор жеткілікті. Сыртта не жылытылмайтын жерде тұрса және ішінде жабдық жұмыс істесе, жазда желдету, қыста жылыту керек болады. Мұндай жағдайда екеуін де екі бөлек термостатпен бірге қойған дұрыс.
Термостатты қандай температураға қою керек?
Барлығына бірдей сан жоқ. Шкафтағы жабдықтың құжатына қараңыз: онда рұқсат етілген жұмыс температурасы жазылады. Жылытқыштың шегін төменгі шекарадан сәл жоғары, желдеткіштікін жоғарғы шекарадан сәл төмен қойыңыз. Ең бастысы, жылытқыштың шегі желдеткіштікінен төмен болсын, сонда екеуі бір-біріне кедергі жасамайды.
Бір термостатқа жылытқыш пен желдеткішті қатар жалғауға бола ма?
Әдетте жоқ. Жылытқыш суықта қосылуы керек, желдеткіш ыстықта, яғни оларға қарама-қарсы логика керек. Сондықтан жылытқышқа NC, желдеткішке NO термостат бөлек қойылады. Әрі әр термостаттың өз жүктеме шегі бар, оны да ескеру керек.
Вентиляция торын желдеткішсіз қоюға бола ма?
Болады, бұл жағдайда ауа табиғи түрде, жылы ауа жоғары көтерілгендіктен ғана алмасады. Ішіндегі жабдық аз қызатын шкафқа бұл жетуі мүмкін. Бірақ жылу көп бөлінсе, табиғи желдету үлгермейді, сонда желдеткіш керек. Желдеткіш қойылған шкафта тор оның жұбы ретінде міндетті.
Жазда жылытқышты ажыратып қою керек пе?
Жылытқыш термостат арқылы жалғанса, ажыратудың қажеті жоқ: шкаф ішінде жылы болғанда термостат оны өзі қоспайды. Ал термостатсыз жалғанса, жылытқыш маусымға қарамай жұмыс істей береді. Сондықтан термостатты бірден қойған әлдеқайда ыңғайлы.
Жылытқыштың қуатын қалай таңдаймын?
Шкафтың көлеміне, материалына және қыста қаншалықты суық жерде тұратынына қараңыз. Үлкен, сыртта тұрған, желге ашық шкафқа қуаттырақ жылытқыш керек, кішкентай әрі жабық жердегі шкафқа азырақ қуат жетеді. Күмәніңіз болса, электрикпен ақылдасыңыз: ол шкафтың нақты жағдайына қарап есептеп береді.
