Компьютерге салқындату жүйесін қалай таңдау керек: ауа кулері, су және ұсақ бөлшектер
Процессор қызып, желдеткіштер гуілдей берсе, мәселе көбіне салқындатуда. Ауа кулері мен су жүйесінің айырмасын, сокетке, биіктікке, желдеткішке және кастом контурдың бөлшектеріне неге қарау керегін түсінікті тілмен айтып береміз.
Компьютерді нөлден жинап жатсаңыз да, ескісін жаңартып жатсаңыз да, салқындатуды соңына қалдырмаған дұрыс. Процессор қатты қызса, жиілігін өзі түсіреді. Сонда ойында кадр азаяды, рендер ұзаққа созылады, ал желдеткіштер ұшақ сияқты гуілдей бастайды. Бұл гайд кулерді алғаш рет таңдап жүргендерге, корпусқа тағы бір-екі желдеткіш қосқысы келетіндерге және өз су контурын жинауды ойлап жүргендерге арналған. Төменде шын мәнінде қай параметрлер маңызды, адамдар қай жерде жиі қателеседі және қазір бізде не бар екенін айтамыз.
Таңдағанда неге қарау керек
Ауа ма, сұйықтық па
Салқындатудың екі негізгі түрі бар. Ауа кулері радиатордан, жылу құбырларынан және бір-екі желдеткіштен тұрады. Процессордың жылуы құбырлар арқылы радиаторға барады, ал желдеткіш оны үрлеп шығарады. Құрылымы қарапайым, бұзылатын жері аз, күтімі де жеңіл: анда-санда шаңын тазалап тұрсаңыз болғаны.
Сұйық салқындату басқаша істейді. Процессордың үстіндегі су блогы жылуды сұйықтыққа береді, помпа сұйықтықты радиаторға айдайды, ал радиатордағы желдеткіштер оны суытады. Дайын жүйелер (оларды AIO деп те атайды) зауытта жиналып, сұйықтығы құйылып келеді: орнатасыз да, қосасыз. Кастом контурды өзіңіз жинайсыз. Резервуарды, помпаны, су блоктарын, фитингтерді, шлангтарды бәрін жеке-жеке таңдайсыз.
| Түрі | Ыңғайлы жері | Ескеретін жері |
|---|---|---|
| Ауа кулері | Қарапайым, сенімді, күтімі аз | Корпусқа биіктігі сыюы керек, жады слоттарын жауып қалуы мүмкін |
| Дайын сұйық жүйе | Процессордың айналасы бос қалады, корпус іші жинақы көрінеді | Корпуста радиаторға орын керек, помпаның өз дыбысы бар |
| Кастом контур | Бәрін өз қалауыңызша жинайсыз, бір контурға бірнеше компонент қосуға болады | Жинауға және кейін қарап тұруға уақыт пен ұқыптылық керек |
Жылуды қаншалықты шығара алады
Өндірушілер көбіне кулер қанша ватт жылуды шығара алатынын жазады. Осы санды процессордың TDP-сімен немесе жүктеме кезінде нақты қанша қуат алатынымен салыстырыңыз. Ереже қарапайым: кулердің мүмкіндігі процессордың қажетінен сәл артық болсын. Сонда жүктеме кезінде желдеткіштер ең жоғары айналымға шықпайды да, жүйе тыныш істейді. Тағы бір нәрсе: әр бренд бұл санды өз әдісімен есептейді. Сондықтан оны дәл өлшем деп емес, жай бағдар деп қабылдаған дұрыс.
Сокетке сәйкестік
Кулер процессорға арнайы бекіткішпен орнатылады, ал бекіткіш сокетке қарай таңдалады. Қазір AMD-де AM4 пен AM5 кең тараған, Intel-де LGA1200, LGA1700 және LGA1851. Сипаттамада өз сокетіңіз бар ма, міндетті түрде тексеріңіз. Ескі кулерді жаңа платаға қойғыңыз келсе, өндірушіде сол сокетке жеке бекіткіш жинағы бар-жоғын біліп алыңыз.
Өлшемдер: биіктік, радиатор, жады
Ең жиі кездесетіні мұнара тәрізді ауа кулері. Бірақ оның биіктігі корпус көтере алатын шектен аспауы керек. Бұл шек әдетте корпустың сипаттамасында жазылып тұрады. Бір-екі миллиметр артық болса, бүйір қақпақ жабылмайды.
Оперативті жадыны да ұмытпаңыз: радиаторы биік модульдер кең кулердің астына сыймай қалуы мүмкін. Сұйық жүйеде сұрақ басқа: корпуста радиаторға қанша орын бар. 240 мм радиатор екі 120 мм желдеткішке арналған, 360 мм үшеуіне. Корпустың алдыңғы және үстіңгі қабырғасына қандай радиатор сыятынын қараңыз. Радиатор мен желдеткіштің жалпы қалыңдығын да есептеңіз: үстіңгі жағында ол аналық платаның радиаторларына тіреліп қалуы мүмкін.
Дайын сұйық жүйеде тағы неге қарау керек
Радиатор өлшемінен бөлек шлангтардың ұзындығына назар аударыңыз. Радиаторды алдыңғы қабырғаға қойғыңыз келсе, шланг жетпей қалмауы керек. Көп модельде помпа су блогының ішінде тұрады, сондықтан оның дыбысы процессордың дәл үстінен шығады. Кейбір су блоктарында дисплей болады, ол температураны немесе суретті көрсетеді. Бұл салқындатуға әсер етпейді, таза көрініс үшін жасалған, бірақ бүйірі шыны корпуста әдемі көрінеді.
Желдеткіштер: ауа ағыны, қысым, шу
Желдеткіштің сипаттамасында бірнеше сан болады, әрқайсысының өз мағынасы бар.
- Айналым жиілігі (rpm): желдеткіш минутына неше рет айналады. Диапазоны кең болса, жақсы: бос тұрғанда баяу айналады, жүктемеде жылдамдайды, сонда тыныштық пен салқындық арасындағы ортасын табасыз.
- Ауа ағыны (CFM): желдеткіш қанша ауа айдайды. Корпусқа ауа кіргізу немесе одан шығару үшін маңызды.
- Статикалық қысым: желдеткіш ауаны кедергі арқылы қаншалықты күшпен итере алады. Желдеткіш радиатордың, тығыз сүзгінің немесе тордың алдында тұрса, ең маңыздысы осы.
- Шу деңгейі (дБ немесе dBA): көбіне ең жоғары айналымда көрсетіледі. Күнделікті жұмыста желдеткіш үнемі максимумда айналмайды, сондықтан шын мәнінде тынышырақ болады.
- Өлшемі: ең кең тарағаны 120 мм және 140 мм. Қалыңдығын да қараңыз: стандарты 25 мм, бірақ кейбір модельдер қалыңырақ, тар жерде бұл маңызды болуы мүмкін.
Қосылуы мен жарығы
4-pin қосқышы бар желдеткіштер мен кулерлердің жылдамдығын аналық плата температураға қарай өзі реттей алады. 3-pin нұсқаларда жылдамдық басқаша реттеледі, ал кейбір платаларда бұл мүмкіндік шектеулі. Жарығы бар модельдерде тағы бір кабель болады: ARGB үшін 5 вольтті үш контактілі қосқыш, ал ескі RGB үшін 12 вольтті төрт контактілі қосқыш қолданылады. Оларды шатастыруға болмайды, сондықтан қосқыштың түрін платамен міндетті түрде салыстырыңыз. Платада бос қосқыш жетпесе, хаб немесе разветвитель керек болады.
Кастом контурдың бөлшектері
Өз контурын жинайтындардың тізімі ұзынырақ. Помпа мен резервуар бөлек те, бір модульде де болады. Біріктірілген нұсқа орынды үнемдейді, әрі жинау оңайырақ. Фитингтер мен разветвительдерде ең бастысы бұранданың стандарты. Компьютер контурларында G1/4 бұрандасы ең кең тараған, бөлшектердің бәрі осы стандартта болса, бір-біріне оңай қосылады. Материалына да қараңыз: контурдағы металдар бір-бірімен үйлесуі керек, алюминий мен мысты бір контурда араластырмаған жөн.
Жиі кететін қателер
- Корпустың өлшемін тексермеу. Ең көп кездесетіні осы: кулер келеді, ал корпустың қақпағы жабылмайды. Немесе радиатор үстіңгі қабырғаға сыймайды, себебі аналық платаның радиаторлары кедергі жасайды. Таңдамас бұрын корпустың шектеулерін қарап алыңыз.
- Сокетті ұмыту. Кулер жақсы болуы мүмкін, бірақ қорабында сіздің сокетке бекіткіш болмаса, оны орнату қиынға соғады. Бұл әсіресе плата жаңа, ал кулер ескі болғанда жиі кездеседі.
- Тек ваттқа қарау. Жылу шығару саны маңызды, бірақ жалғыз көрсеткіш емес. Корпус ішінде ауа айналмаса, ең қуатты кулердің өзі бір ыстық ауаны қайта-қайта айдап отырады.
- Корпус желдеткіштерін ескермеу. Процессор кулері корпустың ішіндегі ауамен жұмыс істейді. Ауа кіргізетін және шығаратын желдеткіштер болмаса немесе бәрі бір жаққа үрлесе, іште жылу жиналады. Әдетте ауаны алдыңғы жақтан кіргізіп, артқы және үстіңгі жақтан шығарады.
- Термопастаны дұрыс жақпау. Тым көп жақсаңыз, артығы жан-жаққа ағады, тым аз болса, жылу нашар өтеді. Кулер табанындағы қорғаныш пленканы алуды ұмытпаңыз, бұл да жиі болады.
- Помпаның орнын ойламау. Дайын сұйық жүйеде помпа радиатордың ең жоғарғы нүктесінен жоғары тұрса, онда ауа көпіршіктері жиналып, шу шығара бастайды. Радиаторды орналастырғанда осыны есте ұстаңыз.
- ARGB мен RGB-ні шатастыру. Қосқыштары ұқсас, бірақ кернеуі әртүрлі. Қате қосылған жарық бұзылып қалуы мүмкін.
- Кастом контурды тексермей іске қосу. Контурды жинап болған соң, компьютерді толық қоспай тұрып, бірнеше сағат тек помпаны айналдырып, еш жерден ақпай тұрғанын тексеріңіз. Қосылыстардың астына қағаз сүлгі қойсаңыз, кез келген тамшы бірден көрінеді.
Қазір бізде не бар
Ауа кулерлерінен бізде мұнара тәрізді екі модель бар. Zalman CNPS9X Optima2 — 120 мм желдеткіші бар қара кулер, сипаттамасында 190 Вт жылу шығаратыны көрсетілген. Алюминий мен мыстан жасалған, ARGB жарығы бар, 4-pin арқылы қосылады, шуы 16–29,5 дБ аралығында. AM5, AM4, LGA1200, LGA1700 және LGA1851 сокеттеріне келеді, салмағы 635 г. Arctic Freezer 36 A-RGB да қара, атауында 245 Вт жазылған. Оның ерекшелігі: жылу құбырларының дәнекерленген ұштары бұрандамен бекітілген алюминий қақпақтың астында жасырылған, сондықтан кулер жинақы әрі ұқыпты көрінеді.
Сұйық салқындату керек болса, ID-Cooling FX240 LCD White бар. Бұл 240 мм радиаторы бар дайын жүйе: корпусы ақ, желдеткіштері ARGB, түрлі түсті LCD дисплейі бар. Корпусқа қосымша желдеткіш іздесеңіз, ID-Cooling AF-127-GDL моделін қараңыз: өлшемі 120×120×27 мм, түсі қара, 4-pin арқылы 12 В-қа қосылады. Айналымы 500-ден 2000 rpm-ге дейін, ауа ағыны 78 CFM, статикалық қысымы 2,68 мм су бағанасы, шуы 30 dBA.
Кастом контур жинайтындарға Bykski-ден екі бөлшек бар. CP-RX-X-CT60 — 100 мм резервуар мен помпаны бір модульге біріктірген, RBW жарығы бар. B-TE3-X — G1/4 бұрандалы үш порты бар шағын разветвитель. Ол қорғаныш жабыны бар латуннан жасалған, өлшемі 23,9×23,9×23,9 мм, түсі қара. Оған датчик қоюға немесе контурдан қосымша тармақ шығаруға болады.
Көбірек нұсқа — Системы охлаждения бөлімінде.
Сұрақ-жауап
Ауа кулері жете ме, әлде міндетті түрде су керек пе?
Көп жағдайда жақсы ауа кулері жетеді. Сұйық жүйе процессор қатты қызғанда, корпус ішінің жинақы көрінісі маңызды болғанда немесе мұнара кулері корпусқа сыймағанда пайдалы. Процессордың қаншалықты қызатынына және корпустың мүмкіндігіне қарап таңдаңыз.
Термопастаны қаншалықты жиі ауыстыру керек?
Нақты мерзімі жоқ. Кулерді шешкен сайын ескі пастаны сүртіп, жаңасын жағу керек. Уақыт өте температура байқалып көтеріле бастаса және шаңын тазалау көмектеспесе, пастаны ауыстырып көріңіз.
Корпусқа неше желдеткіш керек?
Барлығына ортақ сан жоқ. Бірақ кемінде бір желдеткіш ауаны кіргізіп, біреуі шығарып тұрғаны дұрыс. Видеокарта мен процессор қуатты болса, алдыңғы жаққа екі-үш желдеткіш қойып, ауаны артқы немесе үстіңгі жақтан шығарған жөн. Ең бастысы, ауа бір бағытпен жүрсін.
Желдеткіш шулы болса, не істеуге болады?
Алдымен BIOS-та немесе плата бағдарламасында айналым қисығын реттеп көріңіз: компьютер бос тұрғанда көп желдеткіштің толық жылдамдықпен айналуының қажеті жоқ. Одан кейін шаңын тазалаңыз, себебі шаң басқан радиатор мен желдеткіш көбірек күш салады. Айналымы кең диапазонда реттелетін 4-pin желдеткіштер бұл жағынан ыңғайлы.
Дайын сұйық жүйені қарап тұру керек пе?
Дайын жүйе тұйық, оған сұйықтық құюдың қажеті жоқ. Радиатор мен желдеткіштердің шаңын анда-санда тазалап тұрсаңыз жетеді. Кастом контурда сұйықтықты мезгіл-мезгіл ауыстырып, қосылыстарды тексеріп тұру керек.
Резервуар мен помпаның бір модульде болғаны жақсы ма?
Бұл ыңғайлылық мәселесі. Біріктірілген модуль корпуста аз орын алады, қосылыстар азаяды, жинау жеңілдейді. Бөлек орнатсаңыз, оларды қалаған жеріңізге қоя аласыз. Алғашқы контурыңыз болса, біріктірілген нұсқадан бастаған оңайырақ.
