Контакторды қалай таңдау керек: катушкадан бастап конденсатор контакторына дейін
Контактор сорғыны, жылытқышты, жарықты не станокты автоматты түрде қосып-өшіреді. Сырттай бәрі бір-біріне ұқсас, бірақ қате таңдасаңыз, контактор гуілдеп, қызып, тез істен шығады. Неге қарау керегін және жиі қателерді осы гайдта қарапайым тілмен түсіндіреміз.
Контактор — щитте тұрып, күні-түні жұмыс істейтін құрылғы, бірақ көп адам оның атын да білмейді. Қарапайым айтсақ, бұл — үлкен токты кішкентай сигналмен қосып-өшіретін электромагнитті кілт. Катушкаға кернеу келгенде ішіндегі магнит якорьді тартады, контактілер жабылып, жүктеме іске қосылады. Кернеу кеткенде серіппе контактілерді қайта ашады. Осының арқасында қуатты сорғыны, жылытқышты немесе станокты кәдімгі кнопкамен, таймермен, релемен не контроллермен басқаруға болады.
Контактор кімге керек? Үйіне сорғы, су жылытқыш, жылы еден орнатып жатқанға, аулада жарықты кесте бойынша жағып-сөндіргісі келетінге, шағын цехта станок пен желдеткішті бір пульттен басқаратын шеберге, щит жинайтын электрикке. Тағы бір бөлек сала бар — реактивті қуатты компенсациялау қондырғылары. Оларға конденсаторларға арналған арнайы контактор қойылады, өйткені кәдімгісі ол жерде көпке шыдамайды.
Сырттай қарасаңыз, контакторлардың бәрі бір-біріне ұқсас: пластик корпус, бұрандалы клеммалар, бүйірінде жазулар. Бірақ дұрыс таңдалмаған контактор не мүлде тартпайды, не гуілдеп, қызып, контактілері күйіп кетеді. Сондықтан төменде неге қарау керегін ретімен айтамыз.
Таңдағанда неге қарау керек
Катушка кернеуі
Ең алдымен катушка қандай кернеуге есептелгенін қараңыз. Бұл контактілер арқылы өтетін кернеу емес, контакторды басқаратын кернеу. Үйдегі және шағын щиттерде көбіне 220–230 В айнымалы кернеулі катушка қолданылады: оны фаза мен нөлден, ажыратқыш не таймер арқылы қоректендіруге болады. Үш фазалы өндірістік схемаларда катушканы 380 В-қа, яғни екі фазаның арасына қосу жиі кездеседі. Автоматика шкафтарында тұрақты 24 В катушкалар да болады.
Катушка кернеуі әдетте модельдің атауында не корпусында жазылады, мысалы «AC 220V» немесе «AC 380V». Мұндағы «AC» — айнымалы ток деген белгі. Кернеу сәйкес келмесе, екі нәтиже болады: кернеу аз болса, контактор тартпайды немесе дірілдеп, гуілдейді; кернеу көп болса, катушка тез күйіп кетеді.
Номиналды ток
Келесі параметр — негізгі контактілер қанша ток көтере алатыны. Ол амперде жазылады да, көбіне модельдің атауында тұрады: 12 А, 25 А, 63 А, 225 А деген сияқты. Жүктеменің жұмыс тогын біліп алыңыз да, контакторды сәл қормен таңдаңыз. Жүктеме үнемі қосулы тұрса немесе щит іші ыстық болса, қор әсіресе керек.
Қозғалтқыштарға бөлек көңіл бөліңіз. Іске қосылған сәтте қозғалтқыш номиналды тогынан бірнеше есе көп ток тартады. Сондықтан сорғыға, компрессорға немесе станокқа контакторды тек жұмыс тогына қарап алмаңыз: өндіруші қозғалтқышқа арнап көрсеткен ток пен қуатқа қараңыз.
Жүктеме түрі
Бір контактордың өзі әртүрлі жүктемеде әртүрлі ток көтереді. Жылытқыш сияқты таза активті жүктемені қосу оңай, ал қозғалтқыш пен конденсатор контактілерге әлдеқайда ауыр тиеді. Паспортта мұны қолдану категориясы көрсетеді. Төмендегі кесте бағдар үшін:
| Жүктеме түрі | Мысалы | Ерекшелігі |
|---|---|---|
| Активті | Жылытқыш, су қыздырғыш, жылы еден | Іске қосылу тогы аз, контактілерге жеңіл |
| Жарық | Шамдар, прожекторлар | Кейбір шамдар қосылған сәтте қысқа уақытқа көп ток тартады |
| Қозғалтқыш | Сорғы, желдеткіш, компрессор, станок | Іске қосу тогы бірнеше есе жоғары, қор керек |
| Конденсатор | Реактивті қуатты компенсациялау қондырғысы | Қосылған сәтте ток қатты секіреді, арнайы контактор керек |
Полюстер саны
Полюс — контактор бір мезетте қосып-өшіретін сымдардың саны. Бір фазалы жүктемеге екі полюс жетеді: фаза мен нөлді бірге ажыратады. Үш фазалы қозғалтқышқа үш полюс керек. Төрт полюсті контактор үш фаза мен нөлді қатар ажыратады, сондай-ақ бірнеше бір фазалы топты, мысалы бірнеше жарық тобын, бір мезетте басқаруға ыңғайлы.
Артық полюсті бос қалдыра беруге болады, бұл қате емес. Ал полюс жетпесе, екінші контактор қоюға тура келеді, бұл щиттегі орынды да, сымды да көбейтеді.
Қосымша контактілер
Көп контакторда негізгі контактілерден бөлек, кішкене ток өтетін қосымша контактілер болады. Олар екі түрлі: НО — қалыпты ашық, контактор іске қосылғанда жабылады; НЗ — қалыпты жабық, контактор іске қосылғанда ашылады. Бұлар сигнал шамын жағуға, контакторды «өзін-өзі ұстап тұру» схемасына қосуға, екі контактор бірге қосылып кетпес үшін бірін-бірі бұғаттауға керек.
Схемаңызға қанша қосымша контакт керек екенін алдын ала санап алыңыз. Жетпей қалса, көп серияның корпусына қосымша контакт блогын бекітуге болады, бірақ ол блок дәл сол серияға сай болуы керек.
Орнату тәсілі
Модульдік контакторлар автомат ажыратқыштар сияқты DIN-рейкаға киіледі, ені де модульмен өлшенеді. Олар пәтер мен кеңсе щиттеріне ыңғайлы: орын аз алады, әдетте тыныш жұмыс істейді. Жарықты, жылытуды, желдеткішті басқаруға көбіне осындайын алады.
Кәдімгі өнеркәсіптік контакторлар үлкенірек келеді, көбін DIN-рейкаға да, монтаж панеліне бұрандамен де бекітуге болады. Ток неғұрлым үлкен болса, корпус та, клеммалар да соғұрлым ірі: жүздеген амперге есептелген модельдерге қалың кабель не шина қосылады. Сатып алмас бұрын щитте орын жете ме, кабель еркін кіре ме, соны өлшеп алыңыз.
Конденсаторларға арналған контакторлар
Реактивті қуатты компенсациялау қондырғыларында конденсатор батареялары қажетіне қарай қосылып, өшіп тұрады. Конденсаторды қосқан сәтте ток өте қатты секіреді, кәдімгі контактордың контактілері мұндайдан тез күйіп, жабысып қалады. Сондықтан бұл жерге арнайы контактор қойылады: ондағы резисторлар қосылу сәтіндегі ток секіруін шектейді. Мұндай контакторларда ампермен қатар кВАр да көрсетіледі — бұл ол қосып-өшіре алатын конденсатордың реактивті қуаты. Таңдағанда осы көрсеткішті батареяңыздың сатысымен салыстырыңыз.
Корпус пен клеммалар
Контактор жылдар бойы мыңдаған рет қосылып-өшеді, сондықтан қарапайым нәрселерге де мән беріңіз: корпус берік пластиктен бе, клеммалар сымды жақсы қыса ма, таңбалау анық оқыла ма, клеммалар нөмірленген бе. Корпусында қосу схемасы басылған болса, электрикке жұмыс оңай болады.
Жиі кездесетін қателер
- Катушка кернеуін желі кернеуімен шатастыру. «Желі үш фазалы, демек катушка 380 В болуы керек» деген ой дұрыс емес. Катушка кернеуі басқару схемасына байланысты: басқару тізбегі фаза мен нөлден қоректенсе — 220 В катушка, екі фазадан қоректенсе — 380 В катушка керек.
- Токты қорсыз алу. Контактор үнемі өз шегінде жұмыс істесе, контактілері тез тозады, корпусы қызады. Әсіресе қозғалтқыш пен ыстық щит үшін бұл жақсы емес.
- Контакторды қорғаныс деп ойлау. Контактор тек қосып-өшіреді, ол қысқа тұйықталудан да, асқын жүктемеден де қорғамайды. Алдына автомат ажыратқыш керек, ал қозғалтқышқа жылулық реле немесе қозғалтқышты қорғау автоматы қосымша қойылады.
- Конденсаторларға кәдімгі контактор қою. Басында бәрі жұмыс істеп тұрғандай көрінеді, бірақ ток секіруінен контактілер біртіндеп күйіп, жабысып қалады.
- Полюс пен қосымша контактілерді санамау. Щит жиналып болғанда бір контакт жетпей қалса, схеманы қайта істеуге тура келеді.
- Жүктеме түрін ескермеу. Жылытқышты еркін көтеретін контактор дәл сондай токтағы қозғалтқышқа ұзақ шыдамауы мүмкін.
- Щиттегі орын мен кабельді ұмыту. Үлкен контактор щитке сыймай қалатын немесе қалың кабель клеммаға кірмейтін жағдай жиі болады.
Қазір бізде не бар
Кішігірім жүктемелерге екі нұсқа бар. iPower CJX2-D12 — атауында AC 220V деп белгіленген электромагнитті контактор, корпусы берік пластиктен, қосымша контактілері бар. Модульдік iPower КМ-63 — төрт полюсті, 25 А-ге есептелген. Оны тұрғын үй, кеңсе және өндіріс үй-жайларында жарықты, жылытуды, желдеткішті, сорғыларды және басқа жетектерді 380 В-қа дейінгі айнымалы ток желісінде басқаруға қолданады.
Үлкен токтарға CJX2-F сериясының екі моделі бар: iPower CJX2-F 225A, атауында AC 380V деп көрсетілген, және iPower CJX2-F 400A, атауында AC 220V. Бұлардың да корпусы берік пластиктен, қосымша контактілері бар. Мұндай токта кабель де, щит те ірі болатынын ескеріп, схеманы электрикпен бірге тексеріп алған дұрыс.
Реактивті қуатты компенсациялау қондырғыларына iPower CJ19 сериясының екі контакторы бар. Олар фазалық конденсаторларды қосып-өшіруге арналған: ішіндегі резисторлар конденсатор қосылған сәттегі ток секіруін шектеп, қызмет мерзімін ұзартады. CJ19-63A — 30 кВАр, контактілері 2НО+1НЗ, атауында 230В. CJ19-115A — 50 кВАр, контактісі 1НО, атауында 230В.
Көбірек нұсқа — Контакторы бөлімінде.
Сұрақтар мен жауаптар
Контактор мен автомат ажыратқыштың айырмашылығы неде?
Автомат — қорғаныс құрылғысы: қысқа тұйықталу не асқын жүктеме болса, тізбекті өзі ажыратады. Контактор — басқару құрылғысы: сигнал келгенде қосады, сигнал жоқ болса өшіреді, бірақ апаттан қорғамайды. Сондықтан щитте олар бірін-бірі алмастырмайды, қатар тұрады.
Магнитті пускатель мен контактордың айырмасы бар ма?
Магнитті пускатель деп әдетте қозғалтқышты іске қосуға арналған жинақты айтады: оған контактордан бөлек жылулық реле, кейде кнопкалар мен корпус кіреді. Ал контактор — соның негізгі бөлігі ғана. Күнделікті сөзде бұл екеуін жиі шатастырады.
Контактор неге гуілдейді?
Айнымалы ток катушкасы бар контакторлардың аздап дыбыс шығаруы қалыпты. Бірақ гуіл күшейсе не діріл пайда болса, себебі көбіне катушкаға келетін кернеудің аздығы, магнит өзегіне шаң не кір түсуі, немесе катушка кернеуінің желіге сай келмеуі. Мұндайда контакторды сол күйі қалдырмай, электрикке тексерткен жөн.
Бір фазалы жүктемеге үш немесе төрт полюсті контактор қоюға бола ма?
Болады. Керекті полюстерді қолданасыз, қалғаны бос тұра береді. Тек катушка кернеуі мен номиналды ток сіздің схемаңызға сай келсе болғаны.
Конденсаторларға кәдімгі контактор жарай ма?
Ұсынылмайды. Конденсатор қосылған сәтте ток күрт секіреді, кәдімгі контактордың контактілері мұндайдан тез бүлінеді. Компенсация қондырғысына ток секіруін шектейтін резисторлары бар арнайы контактор қойыңыз.
Контакторды өзім қосып алсам бола ма?
Схеманы түсінсеңіз, кернеуді толық ажыратып, қауіпсіздік ережесін сақтасаңыз, жарық не жылытқыш сияқты қарапайым схеманы өзіңіз жинай аласыз. Ал қозғалтқыш, үш фазалы желі, компенсация қондырғысы немесе жүздеген амперлік ток болса, электрикті шақырған әлдеқайда дұрыс.
