Өлшеу аспабын қалай таңдау керек: мультиметрден щиттік вольтметр мен амперметрге дейін

Өлшеу аспабы электрмен жұмыс істейтін кез келген адамға керек. Үйде розеткада кернеу бар-жоғын немесе батареяның отырып қалғанын тексеру үшін қарапайым мультиметр жетеді. Ал цехта, дүкенде не көпқабатты үйдің тарату щитінде желіні күні-түні бақылау керек болса, щитке тұрақты орнатылатын вольтметр мен амперметр қояды. Бұл гайдта екеуін де қамтыдық: қай аспап қай жұмысқа лайық, таңдағанда неге қарау керек, адамдар көбіне қай жерде шатасады.

Кеңестеріміз электрик мамандарға да, щитті өзі жинап жүрген шеберлерге де, үйге бір аспап алып қойғысы келетіндерге де пайдалы болады деп ойлаймыз. Терминдерді мүмкіндігінше қарапайым тілмен түсіндіруге тырыстық.

Таңдағанда неге қарау керек

Алдымен: не өлшейсіз, қайда өлшейсіз

Өлшеу аспаптары негізінен екі топқа бөлінеді. Біріншісі қолмен алып жүретін портативті аспаптар: мультиметр, ток өлшейтін қысқыш, индикатор-бұрағыш. Оларды керек кезде алып, тексеріп, қайтадан сөмкеге саласыз. Екіншісі щиттік аспаптар. Олар тарату щитінің есігіне не панеліне біржола орнатылады да, желідегі кернеуді не токты үнемі көрсетіп тұрады.

Анда-санда тексеріп тұру жеткілікті болса, портативті аспап ыңғайлы. Ал желіні тұрақты бақылау керек болса, мысалы, жүктеменің қашан көбейетінін, кернеудің қашан түсетінін көзбен көріп тұру үшін щиттік аспап қойған дұрыс. Көп жерде екеуі қатар қолданылады: щитте вольтметр тұрады, ал жөндеу кезінде маман өзінің мультиметрін ала келеді.

Ток түрі: айнымалы ма, тұрақты ма

Ең бірінші тексеретін нәрсе осы. Үйдегі розеткада да, цехтағы желіде де айнымалы ток (AC) жүреді. Ал аккумулятор, күн панелі, көліктің электр жүйесі тұрақты токпен (DC) жұмыс істейді. Мультиметрлердің көбі екеуін де өлшейді, тек ауыстырғышты дұрыс қою керек. Щиттік аспаптар көбіне бір ғана түрге арналады: айнымалы токқа жасалған вольтметрді тұрақты ток желісіне қойсаңыз, ол дұрыс көрсетпейді. Сондықтан щиттік аспаптың атауы мен сипаттамасындағы AC не DC белгісіне міндетті түрде қараңыз.

Өлшеу шегі

Өлшеу шегі деп аспап көрсете алатын ең кіші және ең үлкен мәнді айтады. Мұнда қарапайым ереже бар: аспаптың шегі сіз күтетін ең үлкен мәннен сәл жоғары болуы керек. Мысалы, бір фазалы тұрмыстық желіде кернеу әдетте 220–230 вольт шамасында болады, ал үш фазалы желіде фаза аралық кернеу 380–400 вольтқа жетеді. Сондықтан шегі 500 вольт болатын шкала екі жағдайда да қор қалдырады.

Шегі тым үлкен аспап алудың да қажеті жоқ. Шкала неғұрлым кең болса, кішкентай өзгерістерді көзбен байқау соғұрлым қиын. Ең оңтайлысы — қалыпты мән шкаланың ортасынан сәл жоғары, шамамен үштен екі тұсына келетін аспап.

Дәлдік класы

Щиттік аспаптарда дәлдік класы деген көрсеткіш болады, ол әдетте 1,0, 1,5 немесе 2,5 сияқты санмен жазылады. Сан неғұрлым кіші болса, аспап соғұрлым дәл. Бұл сан шкаланың толық ұзындығына қатысты ең үлкен қатені пайызбен көрсетеді. Яғни шегі 400 вольт, класы 1,5 болатын вольтметр ±6 вольтқа дейін ауытқуы мүмкін. Желіні көзбен бақылауға бұл жеткілікті, ал есеп жүргізу немесе нақты өлшеу керек болса, дәлірек аспап іздеген жөн.

Мультиметрлерде дәлдік басқаша жазылады: пайыз және соңғы цифрдың бірнеше бірлігі. Құжатында екі сан да тұрса, өндіруші дәлдікті ашық көрсетіп тұр деген сөз. Құжатта дәлдік мүлде жазылмаса, ол аспапқа нақты өлшеу жұмысын сеніп тапсырмаған дұрыс.

Корпус өлшемі және орнату

Щиттік аспаптың алдыңғы жағы көбіне шаршы болып келеді, өлшемі миллиметрмен жазылады. Жиі кездесетіндері — 48×48, 72×72 және 96×96. Корпус неғұрлым үлкен болса, шкала да соғұрлым ірі, алыстан оқу оңай. Үлкен щиттерде, есікті ашпай-ақ көрсеткішке қарайтын жерлерде 96×96 ыңғайлы. Панельде орын тар болса, кішілеуін таңдайды.

Орнатпас бұрын панельдегі тесіктің өлшемін тексеріңіз: жаңа аспапты ескісінің орнына қойсаңыз, тесікті кеңейтудің не жабудың қажеті болмағаны жақсы. Тағы бір жайт — панельдің қалыңдығы мен бекіту тәсілі. Әдетте аспап панельге артқы жағынан қысқыштармен бекітіледі, бірақ бұл модельге байланысты, сондықтан нұсқаулығын қараған жөн.

Амперметр қалай қосылады: тікелей ме, трансформатор арқылы ма

Шағын токты амперметр тікелей өлшей алады. Бірақ жүздеген, мыңдаған ампер жүретін желілерде аспапты тікелей қосу мүмкін емес. Мұндай жерлерде ток трансформаторын қолданады: ол үлкен токты кішкентай стандартты мәнге түрлендіреді, ал амперметр сол кіші токты өлшейді.

Шкала мәселесі осыдан шығады. Трансформатор арқылы қосылатын амперметрдің шкаласында әдетте 150/5, 800/5 сияқты белгі тұрады. Бірінші сан — желідегі нақты ток, екіншісі — трансформатордың шығысындағы ток, яғни 5 ампер. Сонда аспаптың тілі желідегі шын токты көрсетеді. Басты шарт: шкаладағы белгі мен орнатылған трансформатордың коэффициенті бірдей болуы керек. Трансформаторды ауыстырсаңыз, шкаланы да соған сай ауыстыру қажет, әйтпесе аспап мүлде басқа сан көрсетеді.

Аналогты ма, цифрлы ма

Тілі бар аналогты аспаптың артықшылығы: бір қарағанда бәрі түсінікті, тіл қалыпты аймақта тұр ма, жоқ па, бірден көресіз. Кернеу секіріп тұрса, оны тілдің тербелісінен де байқауға болады. Цифрлы аспап нақты санды көрсетеді, кейбіреулерінде қосымша функциялар да болады. Тарату щитін көзбен бақылауға екеуі де жарайды. Көбіне әдетке және щиттегі басқа аспаптарға қарап таңдайды: бір щиттегі аспаптар бір үлгіде тұрса, оқу оңай.

Портативті аспаптың қауіпсіздік санаты

Мультиметр не қысқыш таңдасаңыз, корпусындағы CAT белгісіне қараңыз. CAT II, CAT III, CAT IV санаттары аспаптың қандай желіде жұмыс істеуге есептелгенін көрсетеді: сан неғұрлым үлкен болса, аспап кіріс желісіне соғұрлым жақын жерде қолдануға арналған. Тарату щитінде жұмыс істейтін адамға кемінде CAT III керек. Санаттың қасында кернеу де жазылады, мысалы, CAT III 600 V. Өлшеу сымдарына да қараңыз: сымы жуан, ұштарында қорғаныш қалпақшалары бар сымдар әлдеқайда сенімді.

Жиі кездесетін қателер

• Ток түрін тексермеу. Айнымалы токқа арналған щиттік аспапты тұрақты ток желісіне қояды немесе керісінше. Аспап бірдеңе көрсетеді, бірақ ол санға сенуге болмайды.
• Шегін тап-тұйнақтай алу. Қалыпты кернеу 230 вольт болғанда шегі 250 вольт аспап алсаңыз, сәл секіріс болса болды, тіл шетке тіреліп қалады. Қор қалдырыңыз.
• Шегін тым үлкен алу. Керісінше жағдай: өлшенетін мән шкаланың басында ғана тұрса, өзгерісті көру қиын. Оның үстіне дәлдік шкаланың толық ұзындығымен есептелетіндіктен, кіші мәндерде қатенің үлесі өсіп кетеді.
• Шкала мен трансформаторды сәйкестендірмеу. Трансформатор 1000/5 болып, шкала 800/5 болса, аспап желідегі токты кем көрсетеді. Бұл қатені щитті жинағанда да, кейін трансформаторды ауыстырғанда да жиі жібереді.
• Панельдегі тесікті өлшемей алу. Аспап келгенде ғана оның панельге сыймайтыны белгілі болады.
• Мультиметрді ток режимінде қалдырып кернеу өлшеу. Өлшеу сымы ток өлшейтін ұяда тұрып розеткаға тиіп кетсе, ішіндегі сақтандырғыш күйеді, кейде аспаптың өзі істен шығады. Өлшер алдында ауыстырғыш пен сымдардың орнын тексеріп алыңыз.
• Щит кернеу астында тұрғанда аспап ауыстыру. Щиттік аспапты не шкаланы ауыстырардың алдында желіні өшіріңіз. Ток трансформаторының екінші реттік тізбегін ашық қалдыруға болмайды, оны алдын ала қысқа тұйықтайды. Мұндай жұмысты рұқсаты бар электрик істегені дұрыс.

Қазір бізде не бар

Каталогта қазір iPower амперметрлеріне арналған ауыстырмалы шкалалар бар: 150/5, 800/5, 1000/5, 2500/5 және 3000/5. Әрқайсысы амперметрге қойылатын металл пластина, яғни аспаптың өзі емес, оның ауыстырмалы бөлігі. Шкаланы таңдағанда щитіңіздегі ток трансформаторының коэффициентіне қараңыз, ол шкаладағы белгімен бірдей болуы керек. Шкаланың өзіңіздегі амперметрге сай келетінін де алдын ала тексеріп алған жөн.

Үлкен токтарға арналған щиттерге 2500/5 және 3000/5 шкалалары бар. Кернеуді бақылау үшін iPower AM-96 вольтметрі бар: айнымалы токқа арналған, өлшеу шегі 0–500 В, щиттік корпусы 96×96 мм. Тарату щитінің панелінде желідегі кернеуді көзбен бақылап отыруға жасалған.

Көбірек нұсқа — Измерительные приборы бөлімінде.

Сұрақ-жауап

Үйге қандай аспап алған дұрыс?

Үйге қарапайым мультиметр жетеді. Ол розеткадағы кернеуді, батареялардың күйін, сымның үзілмегенін тексеруге жарайды. Щиттік аспап үйде сирек керек болады, оны көбіне кернеуі жиі ауытқитын жерлерде немесе жеке үйдің кіріс щитінде қояды.

Вольтметр мен мультиметрдің айырмашылығы неде?

Щиттік вольтметр бір ғана нәрсені — желідегі кернеуді өлшейді, бірақ оны үнемі, тоқтамай көрсетіп тұрады. Мультиметр көп нәрсені өлшей алады, бірақ оны тек тексеру кезінде ғана қолданасыз. Біреуі бақылау үшін, екіншісі тексеру мен жөндеу үшін керек.

Шкаладағы 800/5 деген не?

Бұл амперметрдің ток трансформаторы арқылы қосылатынын көрсетеді. Трансформатор желідегі 800 амперді 5 амперге түрлендіреді, ал шкала аспаптың тілін желідегі нақты ток бойынша көрсетуге белгіленген. Сондықтан шкаладағы белгі трансформатордың коэффициентімен бірдей болуы керек.

Амперметрдің шкаласын ғана ауыстыруға бола ма?

Кейбір щиттік амперметрлерде шкала ауыстырмалы болып келеді. Мұндай жағдайда трансформаторды ауыстырғанда аспапты түгел өзгертпей-ақ, тек шкаласын ауыстыруға болады. Бірақ бұл нақты амперметр моделіне байланысты, сондықтан шкала сіздегі аспапқа сай келетінін алдын ала тексеріңіз.

Айнымалы ток вольтметрі тұрақты кернеуді өлшей ме?

Жоқ. Айнымалы токқа арналған щиттік вольтметр тұрақты кернеуді дұрыс көрсетпейді. Аккумулятор не күн панелі жүйесіне тұрақты токқа арналған аспап керек.

Щиттік вольтметрді өзім орната аламын ба?

Аспаптың қосылуы күрделі емес, бірақ щитпен жұмыс жауапкершілікті талап етеді. Желіні толық өшіріп, сымдарды нұсқаулық бойынша қосу керек. Тәжірибеңіз болмаса немесе щит ортақ болса, бұл жұмысты рұқсаты бар электрикке тапсырыңыз.