Процессор қалай таңдалады: сокет, ядро, жиілік және басқа маңызды жайттар

Процессорды компьютердің ең маңызды бөлшегі деуге болады. Бәрін сол санайды: ойындағы кадрларды, браузердегі ондаған қойындыны, видео монтажды, архивті ашуды. Бірақ мәселе тек қуатында емес. Процессорды таңдаған сәтте сіз бүкіл платформаны таңдайсыз. Қандай аналық плата аласыз, қандай жады саласыз, қандай салқындатқыш керек болады — бәрі соған байланысты.

Гайд бірінші рет компьютер жинағалы жүргендерге де, ескі жүйесін жаңартқысы келетіндерге де пайдалы болады деп ойлаймыз. Күрделі терминдерді барынша қарапайым түсіндіреміз. Артық теория жоқ, тек таңдауға шынымен әсер ететін нәрселер. Соңында бізде қазір бар модельдерге қысқаша тоқталып, жиі қойылатын сұрақтарға жауап береміз.

Таңдағанда неге қарау керек

Алдымен — компьютер не үшін керек

Бірінші сұрақ техникалық емес: компьютерде не істейсіз? Құжат, оқу, интернет, кино болса, қарапайым алты ядролы процессордың өзі артығымен жетеді. Ойын ойнасаңыз, процессор маңызды, бірақ көп жағдайда бейнекарта одан да маңызды. Ал видео монтаж, 3D, бағдарламалау, стрим сияқты ауыр жұмыста ядро мен ағын саны шынымен көп нәрсені шешеді.

Осыны алдын ала анықтап алсаңыз, таңдау әлдеқайда жеңілдейді. Әйтпесе адамдар көбіне «ең мықтысын алайын» деп, өзіне керегі жоқ қуатқа бюджетті жұмсап қояды да, бейнекартаға немесе жадқа жетпей қалады.

Сокет және платформа

Сокет — процессор аналық платаға орнатылатын ұя. Процессор мен плата бір сокетте болмаса, олар бір-біріне жай ғана сыймайды. Сондықтан алдымен платформаны таңдап, содан кейін нақты модельге көшкен дұрыс.

Қазір жиі кездесетін төрт платформа бар:

Ескі компьютерді жаңартқыңыз келсе, алдымен аналық платаңыздың сокетін қараңыз — ол плата моделінің сипаттамасында жазулы тұрады. Нөлден жинасаңыз, жаңа платформаның бір артықшылығы бар: кейін процессорды ауыстыруға мүмкіндік көбірек болуы ықтимал. Бірақ бұл өндірушінің жоспарына байланысты, ешкім кепілдік бермейді.

Буын және архитектура

Процессор атауындағы сандар оның буынын көрсетеді. Жаңа буын әдетте бір тактіде көбірек жұмыс атқарады, қуатты үнемдірек жұмсайды, жаңа жады мен интерфейстерді қолдайды. Әр өндірушіде архитектураның өз атауы бар: AMD-де Zen 4 сияқты, Intel-де Raptor Lake, Arrow Lake сияқты. Бұл атаулар процессордың ішкі құрылымы қай буыннан екенін білдіреді.

Техпроцесс те жиі айтылады, ол нанометрмен жазылады: 7 нм, 5 нм деген сияқты. Жалпы алғанда кішірек техпроцесс энергия тиімділігіне жақсы әсер етеді. Бірақ әр өндіруші оны өзінше атайды, сондықтан тек осы санға қарап екі брендті салыстыру онша дұрыс емес.

Ядролар мен ағындар

Ядро — процессордың ішіндегі жеке есептеу блогы. Ядро көп болса, процессор бір уақытта көп жұмысты қатар атқарады. Ағын — бір ядро қатар жүргізе алатын тапсырмалар тізбегі. Көп процессорда бір ядро екі ағынды өңдейді, сондықтан «6 ядро, 12 ағын» деген жазуды жиі көресіз.

Intel-дің соңғы буындарында ядро екі түрлі болады: өнімді ядролар (P-ядро) және үнемді ядролар (E-ядро). Ауыр, жылдам жұмыс пен ойынды өнімділері алып жүреді, ал фондағы тапсырмалар мен көп ағынды жұмысқа үнемділері қосылады. Сол себепті Intel-де ағын саны ядро санынан әрдайым екі есе көп бола бермейді, мысалы 10 ядроға 16 ағын келеді. Ал Core Ultra желісінде әр ядро бір ғана ағынды өңдейді, сондықтан ядро мен ағын саны бірдей.

Қарапайым бағдар мынадай: күнделікті жұмыс пен ойынға алты ядро жақсы база. Ойнап отырып стрим жүргізсеңіз немесе видеомен жұмыс істесеңіз, ядро көбірек болғаны пайдалы. Ал жиырмадан асатын ядро көбіне рендер, 3D, үлкен жобаларды компиляциялау сияқты кәсіби жұмысқа керек.

Тактілік жиілік

Жиілік гигагерцпен (ГГц) өлшенеді және ядроның қаншалықты жылдам жұмыс істейтінін көрсетеді. Сипаттамада әдетте екі сан болады: базалық және турбо жиілік. Базалық жиілікті процессор тұрақты ұстайды. Турбо жиілік — жүктеме түскенде, температура мен қуат мүмкіндік берсе, көтерілетін ең жоғарғы мәні.

Бір маңызды нюанс бар: жиілікті бір өндірушінің бір буынының ішінде ғана салыстырған дұрыс. Жаңа архитектуралы процессор дәл сондай жиілікте ескісінен жылдамырақ жұмыс істеуі мүмкін, себебі бір тактіде көбірек жұмыс атқарады. Сондықтан «мұның гигагерці көп, демек жылдамырақ» деген ой әрдайым дұрыс бола бермейді.

Intel-дің гибрид процессорларында P-ядро мен E-ядроның жиілігі бөлек көрсетіледі. Ойын үшін көбіне P-ядроның турбо жиілігі маңыздырақ.

Кэш

Кэш — процессордың ішіндегі өте жылдам жады. Жиі керек болатын деректерді процессор сонда сақтайды да, баяуырақ жедел жадқа қайта-қайта жүгірмейді. Кэш деңгейлерге бөлінеді: L1, L2, L3. Ең көп айтылатыны — L3, ол барлық ядроларға ортақ.

Ойындарда кэш көлемі байқалатындай рөл атқарады, әсіресе процессорға деректі көп беретін жобаларда. Бірақ кэшті де жеке емес, басқа сипаттамалармен бірге қараңыз: архитектура, ядро саны, жиілік — бәрі қосылып бір нәтиже береді.

TDP және салқындату

TDP процессордың қанша жылу шығаратынын, демек қандай салқындатқыш керегін шамамен көрсетеді. Ол ваттпен жазылады. Кейбір модельдерде екі мән болады: базалық TDP және турбо режимдегі TDP. Екіншісі — процессор барын салып жұмыс істегендегі шегі.

Базалық TDP 65 Вт шамасындағы процессорға қарапайым мұнара кулер жетеді. Ал турбо режимде 200 ваттан асатын модельдерге қуатты мұнара кулер немесе су салқындату керек. Аналық платаның қуат тізбегі мен корпустың желдетілуі де маңызды. Әйтпесе процессор қызып, жиілігін өзі түсіріп жібереді де, алған қуатыңызды толық көрмейсіз.

Кіріктірілген графика

Кейбір процессорлардың ішінде өз графикалық ядросы болады. Ол бар болса, мониторға суретті бейнекартасыз-ақ шығара аласыз, ал офис, интернет, видео үшін бұл жеткілікті. Ауыр ойындарға кіріктірілген графика әдетте жетпейді. Бірақ бейнекарта сынып қалса немесе оны кейін алмақ болсаңыз, қатты көмектеседі.

Графикасыз процессор алсаңыз, бөлек бейнекарта міндетті түрде керек. Мұны ұмытпаңыз: бұл — ең жиі кездесетін қателердің бірі.

Атаудағы әріптер және жеткізу түрі

Процессор атауының соңындағы әріптер көп нәрсені айтады. Intel-де жалпы ереже мынадай:

• F — кіріктірілген графикасы жоқ модель.
• K — көбейткіші ашық, яғни үдетуге болатын модель. Мұндай процессорға әдетте мықтырақ салқындату мен сәйкес чипсеті бар плата керек.
• KF — екеуі бірге: көбейткіші ашық, графикасы жоқ.

AMD-де атаулар басқаша құрылады, сондықтан графиканың бар-жоғын сипаттамадан тексерген дұрыс.

Жеткізу түріне де назар аударыңыз. BOX фирмалық қорапта келеді. OEM әдетте қорапсыз, тек процессордың өзі, көбіне кулерсіз. Салқындатқыштың бар-жоғы нақты модельге байланысты, сондықтан оны алдын ала тексеріп алыңыз.

Жиі кездесетін қателер

• Сокетті тексермеу. Процессор мен плата бір-біріне сыймай қалады — ең көп тараған қате. Алмас бұрын сокетті тағы бір рет қараңыз.
• Графикасыз процессорды бейнекартасыз алу. Компьютер жиналады, бірақ экранда ештеңе шықпайды. F немесе KF модель алсаңыз, бейнекарта міндетті.
• Тек ядро санына немесе тек гигагерцке қарау. Бір сан бәрін шешпейді. Архитектураны, буынды, кэшті, жиілікті бірге қарау керек.
• Салқындатуды үнемдеу. Қуатты процессорға әлсіз кулер қойсаңыз, ол қызып, жиілігін түсіреді де, өзінен төмен модельдің деңгейінде жұмыс істеуі мүмкін.
• Аналық платаны ұмыту. Жоғары деңгейлі процессорға ең қарапайым плата алсаңыз, оның қуат тізбегі жүктемені көтере алмай қалуы мүмкін.
• BIOS-ты есепке алмау. Плата процессордан ертерек шыққан болса, жаңа процессорды тануы үшін BIOS-ты жаңарту керек болуы мүмкін. Платаның сипаттамасындағы үйлесімділік тізімін қараңыз.
• Жүйені біржақты жинау. Ойын компьютерінде бюджеттің басым бөлігін процессорға жұмсап, бейнекартаны әлсіз алу жиі кездеседі. Ал ойында көбіне бейнекарта шешеді.
• Қуат блогын ескермеу. Турбо режимде көп қуат жейтін процессор үшін қуат блогында қор болуы керек.

Бұл қателердің көбі бір ғана әдетпен шешіледі: алмас бұрын процессордың, платаның, жадының және салқындатқыштың сипаттамасын бір жерге жазып, бір-бірімен салыстырып шығыңыз. Бес минут тексеріп алсаңыз, кейін көп уақыт пен жүйкеңіз үнемделеді.

Бізде қазір не бар

AMD жағынан алты ядролы екі модель бар. Ryzen 5 5500 AM4 платформасына арналған: Cezanne архитектурасы, 7 нм техпроцесс, 6 ядро мен 12 ағын, жиілігі 3,6 ГГц-тен турбода 4,2 ГГц-ке дейін, L3 кэші 16 МБ, TDP — 65 Вт. Кіріктірілген графикасы жоқ, сондықтан бөлек бейнекарта керек. Жеткізу түрі — OEM. Ryzen 5 7600 жаңа AM5 платформасында: Zen 4 архитектурасы, 5 нм техпроцесс, 6 ядро мен 12 ағын, BOX нұсқасы.

Intel-дің орта сегментінде LGA1700 сокетіне арналған екі Core i5 бар. Core i5-14400F: Raptor Lake, 10 ядро (6 өнімді және 4 үнемді) мен 16 ағын, өнімді ядролардың турбо жиілігі 4,7 ГГц-ке дейін, L2 кэші 9,5 МБ, жалпы кэші 20 МБ. Базалық TDP — 65 Вт, турбо режимде 148 Вт-қа дейін. Графикасы жоқ, жеткізу түрі — OEM. Core i5-14600KF: 14 ядро мен 20 ағын, жиілігі 3,5 ГГц.

Ең ауыр жұмысқа арналған екі модель де бар. Core i9-13900F: Raptor Lake архитектурасы, 24 ядро мен 32 ағын, жиілігі 1,5-тен 5,6 ГГц-ке дейін. Core Ultra 9 285K: LGA1851 платформасындағы Arrow Lake, 24 ядро (8 өнімді және 16 үнемді) мен 24 ағын, турбода 5,7 ГГц-ке дейін, L2 кэші 40 МБ, жалпы кэші 36 МБ, TDP 125/250 Вт. Ішінде кіріктірілген Intel Graphics бар, жеткізу түрі — BOX. TDP-сі осындай процессорға қуатты салқындату керегін ұмытпаңыз.

Көбірек нұсқа — Процессоры бөлімінде.

Сұрақ-жауап

Ойынға қанша ядро жетеді?

Көп ойын үшін алты ядро мен он екі ағын қазір қалыпты база саналады. Ойынмен қатар стрим жүргізсеңіз, браузерде көп нәрсе ашық тұрса немесе фонда басқа бағдарламалар жүрсе, ядро көбірек болғаны жайлырақ. Бірақ ойында көбіне бейнекарта шешетінін есте сақтап, процессорды бейнекартаға сай таңдаңыз.

Неге кейде ядро мен ағын саны бірдей болады?

Әдетте бір ядро екі ағынды өңдейді, бірақ бұл барлық процессорға тән емес. Intel-дің гибрид процессорларында екі ағынмен тек өнімді ядролар жұмыс істейді, үнемділері бір ағынмен жұмыс істейді. Ал кейбір жаңа желілерде, мысалы Core Ultra-да, әр ядро бір ғана ағынды өңдейді. Бұл кемшілік емес, архитектураның ерекшелігі ғана: нақты өнімділікті сандардың өзі емес, жалпы жұмысы көрсетеді.

BOX пен OEM-нің айырмасы неде?

BOX — фирмалық қораптағы нұсқа, OEM — әдетте қорапсыз, тек процессордың өзі. Процессор екі жағдайда да бірдей, айырма жиынтығында ғана: қорапта кейде салқындатқыш болады, кейде болмайды. Кулерді бөлек алу керек пе, жоқ па — нақты модельдің сипаттамасынан қараңыз.

Ескі аналық платаға жаңа процессор қоюға бола ма?

Сокеті сәйкес келсе, көп жағдайда болады, бірақ екі шарты бар. Біріншісі — платаның чипсеті сол процессорды қолдауы керек. Екіншісі — BIOS нұсқасы жаңа процессорды тануы керек, кейде оны алдын ала жаңартуға тура келеді. Сокеттер әртүрлі болса, мысалы AM4 пен AM5 немесе LGA1700 мен LGA1851, плата да, кейде жады да ауысады.

Кіріктірілген графика ойынға жете ме?

Жеңіл және ескі ойындарға, интернет пен видеоға көбіне жетеді. Заманауи ауыр ойындарға бөлек бейнекарта керек. Кіріктірілген графиканың тағы бір пайдасы бар: бейнекарта ақаулы болса немесе оны кейінірек алсаңыз, компьютер сонда да жұмыс істей береді.

Қандай салқындатқыш алу керек?

Процессордың TDP-іне қарап, қормен таңдаңыз. Базалық TDP-сі 65 Вт шамасындағы процессорларға орташа кулер жетеді. Турбо режимде 150 ваттан асатын модельдерге мықты мұнара кулер немесе су салқындату керек. Кулердің сіздің сокетке арналған бекітпесі бар-жоғын да тексеріңіз, әсіресе жаңа платформаларда.