Реле қалай таңдайды: жылу релесі мен уақыт релесіне қарапайым нұсқаулық

Реле — электр шкафындағы кішкентай ғана бөлшек. Бірақ дұрыс таңдалмаса, бүкіл схема не себепсіз өшіп қала береді, не керек кезде қорғамай қояды. Бұл гайд қозғалтқышы бар жабдықты өзі жинап жүрген шеберлерге, цехтағы электриктерге, сорғыны, компрессорды немесе желдеткішті автоматтандырғысы келетіндерге арналған. Кәсіби электрик болмасаңыз да, дүкенге келмес бұрын не сұрау керегін, қандай сандарға қарау керегін түсініп алсаңыз, артық жүріс те, артық шығын да азаяды.

Біздің бөлімде реленің екі түрі бар: жылу релесі және уақыт релесі. Біріншісі қозғалтқышты ұзақ асқын жүктемеден қорғайды, екіншісі жүктемені белгілі бір уақыттан кейін қосады немесе өшіреді. Сырттай екеуі де кішкентай қорапшаға ұқсайды, бірақ атқаратын жұмысы мүлдем бөлек. Сондықтан алдымен өзіңізге қайсысы керек екенін анықтап алайық, содан кейін параметрлерге көшеміз.

Таңдағанда неге қарау керек

Реленің түрі: жылу релесі ме, уақыт релесі ме

Ең бірінші сұрақ — реле не істеуі керек. Егер қозғалтқыш кейде қызып кетеді, механизм кептеліп қалады, фаза түсіп қалады деп уайымдасаңыз, сізге жылу релесі керек. Ол тізбектегі токты үнемі «сезіп» тұрады: ток рұқсат етілгеннен ұзақ уақыт жоғары болса, контакторды өшіреді, сонда қозғалтқыш орамдары күйіп кетпейді. Ал егер жарықты, сорғыны немесе желдеткішті бірнеше минуттан кейін қосу не өшіру керек болса, сізге уақыт релесі керек. Ол ештеңені қорғамайды, тек уақытты санап, дер кезінде контактілерін ауыстырады.

Жылу релесінің ток диапазоны

Бұл ең маңызды параметр. Жылу релесінің корпусында реттегіш бұранда болады, оны белгілі бір ток мәніне қоясыз. Әр модельдің өз диапазоны бар: мысалы, 1–1,6 А, 2,5–4 А, 4–6 А деген сияқты. Ереже қарапайым: қозғалтқыштың номиналды тогы осы диапазонның ішіне түсуі керек, ал ең жақсысы — ортасына жақын болғаны.

Номиналды токты қайдан білесіз? Қозғалтқыштың корпусында тақтайша болады, онда кернеу, қуат және ток жазылған. Үш фазалы қозғалтқышта екі ток жазылуы мүмкін: үшбұрыш және жұлдызша қосылғандағы. Сіздің қозғалтқышыңыз қалай қосылғанын қарап, соған сәйкес мәнді алыңыз. Тақтайша өшіп қалса, ток өлшегіш қысқышпен жұмыс кезіндегі нақты токты өлшеп көруге болады, бірақ бұл жуық мән екенін ұмытпаңыз.

Диапазонды «қормен» алуға тырыспаңыз. Қозғалтқыштың тогы 3 А болса, 4–6 А релені алып, ең төменгі мәнге қойсаңыз да, ол 3 А-ға дейін түсе алмайды. Яғни қозғалтқыш ұзақ уақыт асқын жүктемеде жұмыс істесе де, реле үндемей тұра береді. Керісінше, диапазоны тым төмен реле қозғалтқыш қалыпты жұмыс істеп тұрғанда да өшіре береді, сосын «реле бұзық» деген күдік пайда болады.

Контактор сериясына сәйкестік

Жылу релесі көбіне жеке тұрмайды: ол контактордың астына тікелей бекітіліп, контактордың шығыс клеммаларына жалғанады. Сондықтан реле мен контактор бір-біріне корпус жағынан да, клемма жағынан да сәйкес келуі керек. Өндіруші әдетте реле қай контактор сериясымен бірге қойылатынын көрсетеді. Мысалы, JR28-25 сериясындағы жылу релелері CJX2 сериясындағы контактормен бірге қойылады. Контакторды бұрыннан алып қойсаңыз, оның сериясы мен моделін жазып алыңыз да, релені соған қарап таңдаңыз.

Бір сериядағы релелердің өзі корпус өлшемі жағынан әртүрлі болуы мүмкін: шағын қозғалтқышқа арналған реле мен қуатты қозғалтқышқа арналған реле сыртынан да, клеммасы жағынан да өзгеше. Сондықтан бірінің орнына екіншісін «шамалап» қоя салмаңыз, контактордың өлшеміне де қараңыз.

Қозғалтқыштың түрі және асқын жүктеменің себептері

Жылу релесі негізінен үш фазалы асинхронды қозғалтқыштарды қорғауға арналған. Ол асқын жүктеменің бірнеше себебін ұстай алады: механизм кептеліп, қозғалтқыш ауыр айналғанда, бір фаза түсіп қалғанда, фазалар тең болмағанда немесе іске қосу тым ұзаққа созылғанда. Мұның бәрінде ток өседі, орамдар қыза бастайды, ал реле сол қызуды сезіп, уақытында тізбекті үзеді.

Есте сақтайтын маңызды жайт: жылу релесі қысқа тұйықталудан қорғамайды. Қысқа тұйықталу кезінде ток лезде қатты көтеріледі, ал жылу релесі әдейі баяу жұмыс істейді — қозғалтқыш іске қосылғандағы қысқа ток секірісінде бекер өшіп қалмас үшін. Сондықтан тізбекте автоматты ажыратқыш та болуы керек, реле оның орнын баспайды.

Уақыт релесінің қоректену кернеуі

Уақыт релесін таңдағанда алдымен ол қандай кернеуден қоректенетініне қараңыз. Бұл кернеу басқару схемасындағы кернеумен бірдей болуы керек. Біздегі уақыт релелері айнымалы 220 В-тан қоректенеді, бұл кәдімгі желіге және көптеген басқару схемаларына келеді. Егер шкафтағы басқару тізбегі басқа кернеуде жұмыс істесе, мысалы, 24 В немесе 380 В болса, онда басқа нұсқа іздеу керек. Кернеуі сәйкес келмейтін реле не мүлдем іске қосылмайды, не тез істен шығады.

Уақыт диапазоны және жұмыс режимі

Әр уақыт релесінің өз диапазоны болады: біреуі секундтарды санауға ыңғайлы, біреуі минуттарды. Мысалы, 0–60 минут диапазоны бар реле желдеткішті, сорғыны немесе жылытқышты ұзағырақ ұстап тұруға жарайды. Ал бірнеше секундтық кешіктіру керек болса, мысалы, қозғалтқышты жұлдызшадан үшбұрышқа ауыстыратын схемада, онда шкаласы ұсақ, секундпен реттелетін реле ыңғайлырақ. Сізге керек уақыт диапазонның шетінде емес, ортасына жақын болғаны жақсы — баптау дәлірек шығады.

Тағы бір сұрақ — реле нені кешіктіреді: қосуды ма, әлде өшіруді ме. Кернеу берілгеннен кейін біраз уақыт өткен соң жүктемені қосатын релелер бар, басқаша жұмыс істейтіндері де бар. Мұны модельдің құжатынан немесе корпусындағы схемадан тексеріп алыңыз, әйтпесе схема сіз ойлағандай жұмыс істемей қалуы мүмкін.

Монтаж және қосылу

Шкафта орын бар ма, реле қалай бекітіледі — DIN-рейкаға ма, контакторға ма, әлде арнайы колодкаға ма — соны алдын ала ойлаңыз. Уақыт релелерінің кейбірі колодкаға кигізіледі, ал колодка бөлек алынуы мүмкін. Жылу релесі контакторға тікелей бекітілгендіктен, шкафта орын аз алады. Клеммалардың қандай қимадағы сымды қабылдайтынына да қараңыз: үлкен токқа арналған релеге жуан сым жалғанады, ал жіңішке сыммен қосу қызуға әкеледі.

Жиі кездесетін қателер

• Диапазонды қормен алу. «Үлкені жақсы» деп ток диапазоны жоғары релені алады. Нәтижесінде реле ешқашан өшпейді, қозғалтқыш қорғаусыз қалады.
• Реттегішті ең шетке бұрап қою. Реле жиі өшеді деп, бұранданы ең жоғарғы мәнге дейін бұрап тастайды. Ал реле бекерге өшпейді: себебін іздеу керек — механизм кептелді ме, фаза жоқ па, кернеу түсіп кетті ме.
• Контактор сериясын тексермеу. Реле контакторға сыймай қалады немесе клеммалары сәйкес келмейді, сосын шкафта бірдеңе ойлап табуға тура келеді.
• Жылу релесін автоматтың орнына қою. Жылу релесі қысқа тұйықталудан қорғамайды. Автоматты ажыратқышсыз схема толық емес.
• Тақтайшадағы токты шатастыру. Үшбұрыш пен жұлдызшаға арналған токты шатастыру — жиі кездесетін қате. Қосылу схемасын қарап, соған сай мәнді алыңыз.
• Уақыт релесінің кернеуін ескермеу. 220 В-қа арналған релені басқа кернеулі тізбекке қосса, ол жұмыс істемейді немесе істен шығады.
• Уақытты шкаланың шетіне қою. Шкаланың ең басында немесе ең соңында баптау дәлдігі төмендейді. Керек уақыт ортаға жақын түсетін модельді алған дұрыс.
• Жинап болған соң тексермеу. Схеманы жинағаннан кейін уақыт релесінің шынымен керек уақытта іске қосылатынын секундомермен тексеріп көріңіз. Жылу релесінің баптауын да қозғалтқыштың нақты жұмыс тогымен салыстырыңыз.

Және ең соңғысы: шкафпен жұмыс істегенде кернеуді толық өшіріп алыңыз. Схемаға сенімді болмасаңыз, электрикті шақырған дұрыс — бұл ұят емес, керісінше, ақылды шешім.

Бізде қазір не бар

Қазір бөлімде iPower брендінің жылу релелері мен уақыт релелері бар. JR28-25 сериясындағы жылу релелері тогы шағын қозғалтқыштарға арналған: D1306 моделінің реттеу диапазоны 1–1,6 А, D1308 моделінікі 2,5–4 А. Екеуі де CJX2 сериясындағы контактормен бірге үш фазалы асинхронды қозғалтқыш тізбегіне қойылады және ұзақ асқын жүктеме кезінде қоректі өшіріп, орамдарды қызып кетуден сақтайды.

Тогы сәл үлкенірек қозғалтқышқа D1310 моделі бар: диапазоны 4–6 А, ол РТИ-1310-ның аналогы. Ал қуатты қозғалтқыштарға JR28-93 сериясындағы D3365 бар: диапазоны 80–93 А, РТИ-3365-тің аналогы. Екеуі де қысқа тұйықталған роторлы үш фазалы асинхронды қозғалтқыштарды фаза түсіп қалғанда, фазалар тең болмағанда, іске қосу ұзаққа созылғанда пайда болатын асқын жүктемеден қорғауға арналған.

Уақыт релесінен екі модель бар, екеуі де айнымалы 220 В-тан қоректенеді және электр жетек пен автоматика схемаларында жүктемені кешіктіріп қосуға немесе өшіруге қолданылады. АH3-2 моделінің уақыт кешіктіру диапазоны 0–60 минут. ST3PR моделінің нақты диапазонын тауар карточкасынан қарап нақтылаңыз.

Көбірек нұсқа — Реле бөлімінде.

Сұрақ-жауап

Жылу релесін қандай токқа қою керек?

Қозғалтқыштың тақтайшасында жазылған номиналды токқа. Сол себепті релені таңдағанда бұл мән оның диапазонының ішіне, жақсысы ортасына жақын түсуі керек. Үш фазалы қозғалтқышта қозғалтқыштың қалай қосылғанына — үшбұрыш па, жұлдызша ма — қарап, соған сәйкес токты алыңыз.

Жылу релесі жиі өшеді. Реттегішті көтерсем бола ма?

Асықпаңыз. Реле өшсе, демек ток шынымен ұзақ уақыт жоғары болған. Алдымен себебін іздеңіз: механизм ауыр айналмай ма, барлық фаза бар ма, кернеу дұрыс па, баптау тақтайшадағы токқа сәйкес пе. Реттегішті номиналдан жоғары көтеріп тастау қорғанысты жай ғана өшіріп қояды.

Жылу релесі автоматты ажыратқыштың орнына жүре ме?

Жоқ. Жылу релесі ұзақ асқын жүктемеден қорғайды, ал қысқа тұйықталудан қорғау — автоматтың жұмысы. Схемада екеуі де болуы керек, олар бірін-бірі толықтырады.

«РТИ аналогы» деген не білдіреді?

Бұл реле РТИ сериясындағы сәйкес модельдің орнына қолдануға арналған дегенді білдіреді. Ескі релені ауыстырар алдында бәрібір ток диапазонын және контакторға қалай бекітілетінін салыстырып көріңіз, сонда шкафта ештеңені қайта жасаудың керегі болмайды.

Уақыт релесі қуатты жүктемені өзі қоса ала ма?

Бұл реле контактілерінің қандай токқа шыдайтынына байланысты, оны модельдің құжатынан қарау керек. Әдетте қозғалтқыш, жылытқыш сияқты қуатты жүктемені уақыт релесі тікелей емес, контактор арқылы басқарады: реле контактордың катушкасын қосады, ал жүктемені контактор ұстайды.

Жылу релесі өшкеннен кейін қалай қайта қосылады?

Бұл модельге байланысты: көп жылу релелерінде қолмен қайта қосу батырмасы болады, кейбірінде автоматты режимге ауыстыруға болады. Қалай болғанда да, реле өшкен соң ішіндегі элемент суығанша біраз күту керек, ал одан бұрын өшуге не себеп болғанын анықтаған жөн.