Сақтандырғышты қалай таңдаймыз: ток, кернеу, габарит және жиі жіберілетін қателер

Сақтандырғыш, яғни предохранитель, электр желісіндегі ең қарапайым әрі ең үнсіз қорғаушы. Бәрі дұрыс жұмыс істеп тұрғанда оны ешкім есіне алмайды. Бірақ кабельге артық жүк түссе немесе бір жерде қысқа тұйықталу болса, бірінші болып осы сақтандырғыш жанады да, қымбат жабдықты өзімен бірге ала кетпейді. Сондықтан оны таңдау ұсақ-түйек емес: номиналы дұрыс емес сақтандырғыш не жөнсіз жана береді, не керек кезде мүлдем жанбай қалады.

Бұл гайд кімге арналған: щит жинайтын монтажшыларға, цехтағы электриктерге, подстанциясы бар кәсіпорынның энергетигіне, сосын жанып кеткен сақтандырғышты ауыстыру керек болып, қайсысын алу керегін білмей тұрған кез келген адамға. Мұнда біз жобалау есептерін қайталамаймыз, ол энергетиктің жұмысы. Біздің мақсат басқа: сақтандырғыштың атауындағы сандар нені білдіретінін, неге қарап таңдау керегін және қай жерде көп адам сүрінетінін түсіндіру. Соңында қазір бізде бар модельдерді де көрсетеміз.

Таңдағанда неге қарау керек

Алдымен: қандай желіге керек

Сақтандырғыштар екі үлкен топқа бөлінеді: төмен вольтты және жоғары вольтты. Бұл екеуі сырт келбетімен де, жұмыс істеу шартымен де бөлек, бірін екіншісінің орнына қоюға болмайды.

Төмен вольтты топқа ППН сияқты пышақ контактілі балқымалы сақтандырғыштар жатады. Оларды кабель желілерін және өндірістік электр қондырғыларын асқын жүктеме мен қысқа тұйықталу тогынан қорғау үшін қояды. Бұлар жиілігі 50 Гц ауыспалы ток желісінде жұмыс істейді. Щиттерде, тарату шкафтарында, цехтардағы қуат желілерінде жиі кездеседі.

Жоғары вольтты топқа ПТ сияқты сақтандырғыштар жатады. Олар 6 немесе 10 кВ кернеуде күштік трансформаторларды, әуе және кабель желілерін қорғайды. Ішінде кварц толтырғышы бар, сыртынан қарағанда ұзын цилиндрге ұқсайды. Мұндай сақтандырғыштармен тек рұқсаты бар мамандар жұмыс істейді, ол жерде өз бетімен әрекет етуге болмайды.

Яғни ең бірінші сұрақ: сіз нені қорғайсыз және ол қандай кернеуде тұр. Осыған жауап таппай тұрып, ампер мен габарит туралы сөйлесудің мәні жоқ.

Номиналды ток

Атаудағы ампер саны сақтандырғыштың ұзақ уақыт бойы жанбай өткізе алатын тогын көрсетеді. Көп адам мұны «ампері көп болса, сонша мықты» деп түсінеді. Бірақ мақсат мүлдем басқа: номинал қорғалатын кабель мен жүктемеге сай болуы керек.

Номиналы тым кіші болса, сақтандырғыш қалыпты жұмыстың өзінде-ақ жана береді, сосын оны ауыстырумен әуре боласыз. Тым үлкен болса, одан да жаман: кабель қызып, оқшаулауы бұзылып жатқанда сақтандырғыш үндемей тұрады. Ал қорғаудың бүкіл мағынасы дәл осы сәтте іске қосылуында.

Логикасы былай: алдымен жүктеменің жұмыс тогын білесіз, номиналды одан сәл жоғары аласыз, бірақ ол кабельдің ұзақ уақыт көтере алатын тогынан аспауы тиіс. Қозғалтқыштар бар желіде іске қосу тогын да ескеру керек: қозғалтқыш іске қосылған сәтте ток жұмыс тогынан бірнеше есе өседі, бұл қысқа уақытқа созылады, бірақ сақтандырғыш оған шыдауы қажет. Трансформатор үшін де өз есебі бар, оны трансформатордың қуаты мен кернеуіне қарап жобалаушы шығарады.

Нақты сан керек болса, ең сенімді жол: жобадағы немесе ескі сақтандырғыштағы жазуды қарау және оны энергетикпен тексеру. Біздегі ППН модельдерінде 40 А, 160 А және 200 А номиналдары бар, ПТ модельдерінде 16 А, 100 А және 160 А.

Номиналды кернеу

Сақтандырғыштың номиналды кернеуі желінің кернеуінен төмен болмауы керек. Себебі қарапайым: балқыма үзілген сәтте ішінде электр доғасы пайда болады, ал сақтандырғыштың негізгі жұмысы осы доғаны сөндіріп, тізбекті толық ажырату. Кернеуі сай келмесе, доға сөнбей қалуы мүмкін, сонда сақтандырғыш жанса да, тізбек ажырамайды.

ПТ сақтандырғыштарында кернеу атаудың өзінде жазылады: ортаңғы сан осы. Мысалы, ПТ1.1-10-16A атауындағы 10 саны 10 кВ дегенді, ПТ1.3-6-100A атауындағы 6 саны 6 кВ дегенді білдіреді. Соңғы сан номиналды ток.

ППН ауыспалы ток желісіне арналған. Тұрақты ток тізбегіне, мысалы аккумулятор жүйелеріне, басқа сақтандырғыштар керек, оны ұмытпаңыз.

Габарит және өлшем

ППН сақтандырғыштарында «габарит» деген сөз жиі кездеседі: 00, 0, 1, 2 және одан әрі. Бұл корпус пен пышақ контактілердің өлшемі. Габарит негізге, яғни сақтандырғыш орнатылатын ұстағышқа сай болуы керек. 00 габаритті сақтандырғыш 1 габаритті негізге дұрыс отырмайды, керісінше де солай.

Бір габарит ішінде әр түрлі номиналдар болады. Мысалы, бізде 00 габаритті ППН-33 сақтандырғыштың 40 А және 160 А нұсқасы бар. Сондықтан тек габаритке қарап алу жеткіліксіз, номиналды да қатар тексеру керек. Ал ППН-35 модельдері 1 габаритте келеді.

ПТ сақтандырғыштарында габарит орнына өлшем маңызды: диаметр мен ұзындық. Ұстағыштар мен ұяшықтар нақты өлшемге есептеледі, ұзындығы бөлек сақтандырғыш орнына тұрмайды. Біздегі модельдердің өлшемдері: ПТ1.1-10-16A 55х412 мм, ПТ1.3-6-100A 72х364 мм, ПТ1.3-10-160A 72х464 мм. Ауыстырардан бұрын ескісін өлшеп алу көп уақыт үнемдейді.

Кварц толтырғыш және токты шектеу

ПТ сақтандырғыштарының ішінде кварц толтырғышы бар. Балқыма үзілгенде құм доғаның жылуын тез алып, оны сөндіреді. Мұндай сақтандырғыштар токты шектейтін болып саналады: қысқа тұйықталу тогы өзінің ең жоғары мәніне жеткенше тізбекті ажыратуға тырысады. Бұл трансформатор мен кабельге түсетін соққыны азайтады, жабдықтың қалған бөлігі аман қалуына көмектеседі.

Жоғары вольтты желі үшін таңдағанда, сақтандырғыштың түрі мен сериясы ұяшықтағы бұрынғы сақтандырғышпен сәйкес келуіне назар аударыңыз. Бір ұяшыққа әр түрлі сериялы сақтандырғыштарды араластырып қою жақсы идея емес.

Нені қорғайсыз

Кабель желісі, өндірістік қондырғы, күштік трансформатор: әрқайсысының өз талабы бар. ППН кабель желілері мен өндірістік электр қондырғыларын асқын жүктеме мен қысқа тұйықталудан қорғауға арналған. ПТ күштік трансформаторларды, әуе және кабель желілерін 6(10) кВ кернеуде қорғайды. Таңдауды осы сұрақтан бастасаңыз, қалған параметрлер өзінен-өзі тарыла бастайды.

Төмендегі кесте біздегі модельдерді бір жерге жинап көрсетеді:

Жиі кездесетін қателер

Сақтандырғышпен байланысты қателердің көбі асығыстықтан болады. Желі тоқтап тұр, жұмыс күтіп тұр, қолға не түссе соны қоя салады. Міне, ең жиі кездесетіндері:

• Жанып кеткенін үлкенірек номиналмен ауыстыру. «Жиі жанады екен, ампері көбірек болсын» деген ой жиі келеді. Бірақ сақтандырғыш жиі жанса, бұл оның кінәсі емес, желіде бір мәселе бар деген белгі. Номиналды көтерсеңіз, мәселе жоғалмайды, тек кабель қорғаусыз қалады.
• Сақтандырғыштың орнына сым қою. Халық тілінде «жучок» дейді. Бұл қорғауды толық өшіреді: келесі жолы қысқа тұйықталу болса, бәрі кабель мен жабдыққа түседі, өрт шығу қаупі де өседі.
• Габаритті тексермеу. Сақтандырғыш негізге қиналып кірсе немесе бос тұрса, контакт нашар болады. Нашар контакт қызады, қызу уақыт өте келе ұстағышты да бүлдіреді.
• Кернеуге қарамау. Сырты ұқсас, өлшемі сыйды деп кернеуі төмен сақтандырғышты қою. Қалыпты жұмыста бұл байқалмайды, бірақ апат кезінде доға сөнбей қалуы мүмкін.
• Үш фазаның біреуін ғана ауыстыру. Жоғары вольтты желіде бір фазадағы сақтандырғыш жанса, қалған екеуі де ауыр жүктемені көріп үлгерген болуы мүмкін. Оларды тексеру, қажет болса бірге ауыстыру туралы энергетикпен ақылдасыңыз.
• Себебін іздемей ауыстыра беру. Сақтандырғыш бекер жанбайды. Жаңасын қоймас бұрын жүктемені, кабельді, қосылыстарды қарап шығыңыз.
• Арнайы құралсыз жұмыс істеу. ППН сақтандырғыштарын шешіп-салу үшін арнайы тұтқа бар, жоғары вольтты сақтандырғыштармен жұмыстың өз ережесі бар. Мұны елемеу жабдықты да, жұмыс тәртібін де бұзады.

Қысқасы: сақтандырғышты дәл бұрынғысындай етіп, яғни сол серия, сол габарит немесе өлшем, сол номинал, сол кернеумен ауыстыру керек. Бір нәрсені өзгерткіңіз келсе, ол жобалаушымен келісілген шешім болуы тиіс, жай ғана «қолда барының» салдары емес.

Қазір бізде не бар

Төмен вольтты желі үшін бізде iPower брендінің ППН балқымалы сақтандырғыштары бар. Олар кабель желілері мен өндірістік электр қондырғыларын асқын жүктеме мен қысқа тұйықталу тогынан қорғауға арналған, жиілігі 50 Гц ауыспалы ток желісінде жұмыс істейді. 00 габаритте ППН-33 сериясының 40 А және 160 А нұсқасы, 1 габаритте ППН-35 сериясының 200 А нұсқасы бар.

Жоғары вольтты желі үшін iPower брендінің ПТ сақтандырғыштары бар. Олар 6(10) кВ кернеудегі күштік трансформаторларды, әуе және кабель желілерін қорғайды, ішінде кварц толтырғышы бар және токты шектейтін түрге жатады. ПТ1.1-10-16A өлшемі 55х412 мм, ПТ1.3-6-100A өлшемі 72х364 мм, ПТ1.3-10-160A өлшемі 72х464 мм.

Көбірек нұсқа — Предохранители бөлімінде.

Қайсысы сізге сай келетінін білмесеңіз, ескі сақтандырғыштағы жазуды суретке түсіріп алыңыз: серия, габарит немесе өлшем, номинал. Осы үшеуін салыстырсаңыз, қателесу мүмкіндігі әлдеқайда азаяды.

Сұрақ-жауап

Сақтандырғыш пен автоматты ажыратқыштың айырмасы неде?

Автомат іске қосылғаннан кейін оны қайта қосуға болады, ал балқымалы сақтандырғыш бір рет жанады да, ауыстырылады. Есесіне сақтандырғыштың құрылысы қарапайым, ішінде механика жоқ, сондықтан өндірістік және жоғары вольтты желілерде оны әлі де кеңінен қолданады. Көп жерде екеуі бірге тұрады, әрқайсысы өз бөлігін қорғайды.

ППН-33 пен ППН-35 сериясының айырмасы неде?

Біздегі модельдерде негізгі айырма габаритте және номиналда. ППН-33 модельдері 00 габаритте, бізде 40 А және 160 А нұсқасы бар. ППН-35 моделі 1 габаритте, номиналы 200 А. Габарит әр түрлі болғандықтан, оларға әр түрлі негіз керек, бірін екіншісінің орнына қою мүмкін емес.

ПТ атауындағы сандар нені білдіреді?

Мысалы ПТ1.3-10-160A атауын алайық. ПТ1.3 бөлігі серия мен конструкцияны көрсетеді, 10 саны номиналды кернеу 10 кВ, 160A номиналды ток. Біздегі ПТ1.1 моделінің диаметрі 55 мм, ПТ1.3 модельдерінің диаметрі 72 мм, ұзындығы модельге қарай әр түрлі.

Жанып кеткен сақтандырғышты қалпына келтіруге бола ма?

Жоқ. Балқымалы сақтандырғыш жанғаннан кейін толық ауыстырылады. Ішін ашып, балқыманың орнына сым қою қорғауды жояды және апат кезінде жағдайды ушықтырады. Ауыстырғанда, сақтандырғыштың неге жанғанын да анықтап алыңыз.

Үйдегі щитке ППН керек пе?

Әдетте жоқ. ППН кабель желілері мен өндірістік электр қондырғыларына арналған, пәтер мен үй щиттерінде көбіне автоматты ажыратқыштар тұрады. ППН тарату шкафтарында, цехтарда, кіріс желілерінде жиі кездеседі.

Қай номиналды аларымды білмесем не істеймін?

Ең оңай жолы ескі сақтандырғыштағы жазуды қарау. Жазу өшіп қалса немесе желіге жаңа жүктеме қосылған болса, жобаны қараңыз немесе энергетикке жүгініңіз. Номиналды «шамамен» таңдау сақтандырғышта ең жаман тәсіл: ол не бекер жанады, не керек кезде қорғамайды.