Аналық плата қалай таңдалады: сокет, чипсет, жады және басқа маңызды жайттар
Аналық плата компьютердің бәрін бір-біріне жалғап тұрады. Сокет, чипсет, жады мен порттарда не маңызды, қай жерде көп адам қателеседі, қазір бізде қандай модельдер бар, бәрін қарапайым тілмен айтып береміз.
Аналық плата, жұрт арасында «материнка» дейді, компьютердің негізі. Процессор, жедел жады, видеокарта, дискілер, корпустың түймелері мен порттары, бәрі осыған қосылады. Сондықтан платаны «әйтеуір біреуі болсын» деп алуға болмайды. Қате таңдасаңыз, процессор орнына кірмей қалуы мүмкін, жады сай келмейді, ал бір-екі жылдан кейін компьютерді жаңартамын десеңіз, платаны да қоса ауыстыруға тура келеді. Бұл гайд алғаш рет компьютер жинап жатқандарға да, ескі платасын ауыстырғысы келетіндерге де арналған. Негізгі параметрлерді түсіндіреміз, жиі кететін қателерді айтамыз, соңында қазір бізде бар модельдерге тоқталамыз.
Таңдағанда неге қарау керек
Сокет: процессорға сай келуі шарт
Сокет деп процессор отыратын ұяны айтады. Бәрін осыдан бастаңыз, себебі сокет сай келмесе, қалған параметрлердің бәрі бекер. AMD-де қазір екі платформа жүр: ескілеу AM4 және жаңа AM5. Intel-дің соңғы жылдардағы көп процессоры LGA1700 сокетінде, ал жаңа Core Ultra процессорлары басқа сокетке көшті. Ең дұрыс жол: алдымен процессорды таңдаңыз, содан кейін соған сай платаны іздеңіз. Керісінше істесеңіз, ыңғайлы процессор мен ыңғайлы плата бір-біріне келмей қалуы әбден мүмкін.
Сокет бірдей болса да, бәрі бірден жұмыс істей бермейді. Плата процессордан ертерек шыққан болса, жаңа процессорды тану үшін BIOS-ты жаңарту керек болуы мүмкін. Сондықтан өндірушінің сайтындағы қолдайтын процессорлар тізімін (CPU support list) бір қарап шыққан артық етпейді.
Чипсет: платаның мүмкіндігін осы шешеді
Чипсет платада қанша USB, қанша диск қосуға болатынын, процессор мен жадыны үдетуге (разгонға) рұқсат бар-жоғын, қандай қосымша мүмкіндіктер болатынын анықтайды. Атауына қарап деңгейін шамамен білуге болады: әріп пен цифр неғұрлым жоғары болса, мүмкіндік те соғұрлым көп.
| Деңгей | AMD | Intel | Кімге ыңғайлы |
|---|---|---|---|
| Қарапайым | A520 | H610 | Офис, үй, оқу |
| Орта | B550, B650 | B760 | Ойын, жұмыс, көп адамға жетеді |
| Жоғары | X670, X870 | Z790, Z890 | Разгон, көп диск, қуатты жинақ |
Бір нәрсені есте сақтаңыз: Intel-де процессорды үдету тек Z чипсетінде және атауында K әрпі бар процессорларда жұмыс істейді. Разгон жасамайтын болсаңыз, Z-ке артық ақша шашудың қажеті шамалы. AMD-де B сериясында да үдетуге болады. Ал AMD атауындағы E әрпі (мысалы, B650E) әдетте видеокарта мен M.2 дискке PCIe 5.0 қолдауы бар екенін білдіреді.
Форм-фактор: корпусқа сыя ма
Форм-фактор деп платаның өлшемі мен бекіту нүктелерінің стандартын айтады. Ең көп кездесетіндері мыналар:
- ATX: толық өлшемді, шамамен 305×244 мм. Слот та, порт та көп болады.
- Micro-ATX: ықшамдау, ұзындығы мен ені 244 мм-ден аспайды. Кеңейту слоттары азырақ, бірақ көп адамға жетеді.
- Mini-ITX: 170×170 мм, кішкентай корпусқа арналған, слоты өте аз.
Корпустың сипаттамасында қай форм-факторды қолдайтыны жазылады. ATX корпусқа Micro-ATX плата да сыяды, ал керісінше болмайды. Өлшемі кіші плата әлсіз деген сөз емес, тек кеңейту мүмкіндігі азырақ.
Жедел жады: DDR4 әлде DDR5
DDR4 пен DDR5 бір-бірінің орнына жүрмейді, ойығы басқа, физикалық түрде кірмейді. AM4 платалары тек DDR4-пен, AM5 платалары тек DDR5-пен жұмыс істейді. LGA1700-де екі түрі де бар, бірақ бір платада тек біреуі болады, сондықтан атауына қараңыз: көбіне атауында DDR4 деп жазылады. Үйде ескі DDR4 жады жатса, оны қайта қолдану үшін DDR4 платаны алған тиімді болуы мүмкін.
Тағы слот санына қараңыз: екі слоттан төртке дейін болады. Төрт слот болса, кейін жады қосу оңай. Сипаттамада максимал көлем мен қолдайтын жиілік жазылады, оны да бір қарап шығыңыз. Екі планканы қойсаңыз, жады екі арналы режимде жұмыс істейді, бұл бір планкадан жылдамырақ.
Қуат тізбегі мен радиаторлар
Процессорға ток беретін бөлікті VRM дейді. Қуатты процессор көп ток жейді, ал әлсіз VRM қызып кетсе, плата процессордың жиілігін түсіріп жібереді. Сонда қымбат процессордың күшін толық көре алмайсыз. Сондықтан қарапайым процессорға қарапайым плата жетеді, ал жоғарғы деңгейлі процессорға VRM-і жақсы, үстінде үлкен радиаторлары бар плата алған дұрыс. Тәжірибелі жинаушылар шолуларда VRM-нің қаншалықты қызатынына қарайды, сіз де қарап шығуыңызға болады.
Видеокарта мен дискілерге арналған слоттар
Видеокарта PCIe x16 слотына қойылады. Қазір көп платада PCIe 4.0 тұр, жаңаларында PCIe 5.0 бар. Бүгінгі видеокарталардың көбіне 4.0 жеткілікті, ал 5.0 болашаққа қор деп ойлаңыз.
Жылдам дискілер M.2 слотына қойылады. Неше M.2 слоты бар екенін және олардың NVMe дискіні қолдайтынын тексеріңіз. Кейбір платаларда M.2 слоты бос емес кезде бір-екі SATA порты өшіп қалады, себебі олар бір арнаны бөліседі. Мұндай нәрсе нұсқаулықта жазылады, көп диск қоямын десеңіз, алдын ала оқып алыңыз.
Порттар мен желі
Артқы панельге қарап, сізге керек нәрсенің бәрі бар-жоғын тексеріңіз:
- USB: қанша порт, Type-C бар ма, жылдам USB саны қанша.
- Видео шығыстары: HDMI мен DisplayPort тек процессорда кірістірілген графика болса ғана жұмыс істейді.
- Сымды желі: көбіне 1 немесе 2,5 гигабит. Үйдегі интернетке екеуі де жетеді, ал үйде жылдам жергілікті желі болса, 2,5 гигабит пайдалы.
- Wi‑Fi және Bluetooth: барлық платада бола бермейді. Атауында WIFI немесе AX деген сөз болса, көбіне сымсыз модуль бар деген сөз, бірақ сипаттамадан міндетті түрде тексеріңіз.
BIOS және кейін жаңарту
Кейбір платаларда процессорсыз-ақ BIOS жаңартуға мүмкіндік беретін арнайы түйме болады, оны көбіне BIOS Flashback дейді. Жаңа процессорды ескілеу платаға қоятын болсаңыз, бұл көп әурешіліктен құтқарады. Сосын платформаның болашағын да ойлаңыз: жаңа сокеттегі платаға кейін жаңа процессор қою мүмкіндігі көбіне ұзағырақ сақталады, ал ескі платформаға жаңа процессор шықпауы мүмкін.
Жиі кездесетін қателер
- Алдымен платаны алу. Плата әдемі көрінді деп алып, артынан оған сай процессор іздеу көп жағдайда ыңғайсыз нұсқамен бітеді. Әуелі процессор, содан кейін плата.
- Жады түрін шатастыру. DDR5 платаға DDR4 жады кірмейді, керісінше де солай. Ескі жадыны қолданамын десеңіз, платаның қай жадымен жұмыс істейтінін нақтылаңыз.
- Корпус өлшемін тексермеу. ATX плата Micro-ATX корпусқа сыймайды. Корпус бұрыннан бар болса, оның сипаттамасын алдын ала қараңыз.
- Қуатты процессорға ең қарапайым плата алу. VRM көтере алмаса, процессор толық күшінде жұмыс істемейді.
- Керегі жоқ мүмкіндікке артық төлеу. Разгон жасамасаңыз және көп диск қоймасаңыз, жоғарғы деңгейлі чипсет көбіне артық. Сол айырмашылықты видеокартаға не жадыға жұмсаған тиімдірек.
- Wi‑Fi бар деп ойлап қалу. Плата келді, ал сымсыз модулі жоқ болып шықты. Роутерден кабель тартуға мүмкіндік болмаса, алдын ала тексеріңіз.
- BIOS нұсқасын ескермеу. Жаңа процессор ескілеу платада бірден іске қоспауы мүмкін. Қолдайтын процессорлар тізімін қараңыз.
Қазір бізде не бар
AMD-ге жинайтындарға үш нұсқа бар. Gigabyte A520M S2H AMD A520 чипсетінде жасалған, сокеті AM4, жадысы DDR4. Micro-ATX форм-факторында, өлшемі 244×205 мм, сондықтан ықшам корпусқа да сыяды. Өндіруші оны әмбебап компьютер жинауға ыңғайлы деп сипаттайды. ASUS TUF GAMING X870-PLUS WIFI жаңа AM5 платформасында, ATX форм-факторында, Ryzen 9000, 8000 және 7000 сериялы процессорларды қолдайды. ASUS TUF GAMING B650E-E де AM5 платформасының B650E чипсетінде жасалған, толық сипаттамасын тауар карточкасынан қараған дұрыс.
Intel жағында LGA1700 сокетіне екі плата бар. GIGABYTE B760 DS3H AX DDR4 Intel Core 12 және 13-буын процессорларына арналған, ATX форм-факторында, DDR4 жадымен жұмыс істейді, сондықтан ескі жадыңызды қайта қолданғыңыз келсе, ыңғайлы. Gigabyte B760 DS3H Gen5 PCIe 5.0 қолдайды: бұл стандарт PCIe 4.0-мен салыстырғанда бір арнадағы жылдамдықты екі есе арттырады, 16-дан 32 GT/с-қа дейін.
Жаңа Intel Core Ultra процессорларына Gigabyte Z890 GAMING X WiFi7 бар. Онда DDR5 жадыға арналған төрт слот, үш кеңейту слоты және жылуды жақсы тарататын үлкен радиаторлар бар, сыртқы түрі классикалық.
Көбірек нұсқа — Материнские платы бөлімінде.
Сұрақ-жауап
Ескі DDR4 жадымды жаңа платаға қоя аламын ба?
Плата DDR4-ті қолдаса ғана қоя аласыз. AM5 платаларында бұл мүмкін емес, олар тек DDR5-пен жұмыс істейді. LGA1700-де DDR4 нұсқалары бар, олардың атауында көбіне DDR4 деп тұрады.
Micro-ATX плата ATX-тен әлсіз бе?
Жоқ, өлшемі жылдамдыққа әсер етпейді. Айырмашылығы слоттар мен порттардың санында: Micro-ATX-те кеңейту слоттары азырақ, кейде жады слоты да аз болады. Бір видеокарта мен бір-екі дискке көбіне жетеді.
Платада Wi‑Fi жоқ болса, интернетке қалай қосыламын?
Ең оңайы, роутерден кабель тарту: сымды желі порты барлық платада бар. Кабель тарта алмасаңыз, бөлек Wi‑Fi адаптер қоюға болады, ол USB арқылы да, PCIe слоты арқылы да қосылады.
PCIe 5.0 қазір керек пе?
Көп адамға әзірге міндетті емес: бүгінгі видеокарталар мен дискілердің көбі PCIe 4.0-де де толық күшінде жұмыс істейді. Бірақ компьютерді бірнеше жыл бойы жаңартып отырамын десеңіз, PCIe 5.0 болашаққа жақсы қор болады.
Кейін процессорды ауыстырғым келсе, неге қарау керек?
Платформаға қараңыз. Жаңа сокеттегі платаға кейін жаңа процессор қою мүмкіндігі көбіне ұзағырақ сақталады. Сосын VRM-нің мықтылығын ескеріңіз: бүгін қарапайым процессор қойсаңыз да, кейін қуаттырақ процессорды көтере алатын плата алған ұтымды.
Разгон жасамаймын, қай чипсетті алайын?
Көп жағдайда орта деңгей жетеді: AMD-де B сериясы, Intel-де B760. Порттар, M.2 слоттары, жады слоттары қалыпты жинаққа жеткілікті, ал үнемдеген айырмашылықты видеокартаға не жадыға жұмсауға болады.
